
AI-geletterdheid en een AI-beleid: wat de AI Act van je vraagt, en wat niet
Sinds februari 2025 moet elke organisatie die AI inzet zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij de mensen die ermee werken. Dat klinkt als een cursus voor iedereen, en zo wordt het vaak ook verkocht. In de tekst staat iets anders: uitleg die past bij de rol en de toepassing, en een manier om te laten zien dat je dat hebt geregeld. Dit is hoe je dat aanpakt, en hoe het AI-beleid daarbij helpt.
Artikel 4 van de AI Act vraagt geen diploma maar voldoende kennis bij iedereen die namens jou met AI werkt, afgestemd op wat die persoon ermee doet. Dat geldt sinds 2 februari 2025 en ook voor ingehuurde krachten.
Wat voldoende is, verschilt per rol. Een medewerker die een mail laat herschrijven heeft andere uitleg nodig dan iemand die AI inzet bij werving of klantbeslissingen.
Het AI-beleid is het document waarin je dat vastlegt: welke tools mogen, wat er niet in gaat, wie welke uitleg krijgt en wie het bijhoudt. Of je daarmee aan de wet voldoet, laat je juridisch toetsen; dat doen wij niet.
Wat artikel 4 van de AI Act van je vraagt
De Europese AI-verordening (de AI Act) is op 1 augustus 2024 in werking getreden en wordt in stappen van kracht. Een van de eerste onderdelen, sinds 2 februari 2025, is artikel 4 over AI-geletterdheid. Kort samengevat: wie AI-systemen aanbiedt of gebruikt, neemt maatregelen om er naar beste vermogen voor te zorgen dat het eigen personeel en anderen die namens hem met die systemen werken over een voldoende niveau van AI-geletterdheid beschikken.
Drie dingen in die zin zijn belangrijker dan ze lijken:
- “Voldoende” is geen vast niveau. De tekst noemt zelf waar je rekening mee houdt: de technische kennis, ervaring en opleiding van de mensen, de context waarin het systeem wordt gebruikt en de mensen op wie het wordt toegepast.
- “Naar beste vermogen” vraagt een inspanning, geen garantie. Je moet kunnen laten zien wat je hebt gedaan, niet dat iedereen alles weet.
- Er staat geen examen in. De verordening schrijft geen certificaat, geen urental en geen erkende opleiding voor.
Voor dit artikel noemt de verordening geen eigen boete; toezicht en sancties zijn aan de lidstaten. In Nederland coördineert de Autoriteit Persoonsgegevens het toezicht op algoritmes en heeft zij handreikingen over AI-geletterdheid gepubliceerd. Er liggen bovendien Europese voorstellen om delen van de AI Act aan te passen, ook dit artikel. Volg de stand bij je jurist in plaats van bij een nieuwsbrief.
Voor wie het geldt, en wie je vergeet
De AI Act noemt een organisatie die AI onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt een gebruiksverantwoordelijke. Dat ben je al zodra je medewerkers zakelijk met een AI-assistent werken, ook als je die niet zelf hebt gebouwd. Zelf ontwikkelen is niet de drempel; zakelijk gebruik is het.
De groep die artikel 4 noemt is ruimer dan de loonlijst. Het gaat om iedereen die namens jou met de systemen werkt, en daar vallen drie groepen onder die in de praktijk buiten beeld blijven:
- Ingehuurde en gedetacheerde krachten die in jouw omgeving en met jouw tools werken.
- Nieuwe medewerkers, die binnenkomen nadat de eenmalige sessie al is geweest.
- Leidinggevenden die zelf weinig gebruiken maar wel beslissen over tools, budget en toepassingen. Juist zij moeten weten waar de risico’s zitten.
Weet je niet welke AI er bij je draait, begin dan daar. Hoe je dat in kaart brengt en welke zakelijke voorwaarden ertoe doen, staat in ons artikel over AI op de werkplek. Dit stuk gaat over wat je daarna met je mensen en op papier regelt.
AI-geletterdheid per rol in plaats van één cursus
De verleiding is om iedereen dezelfde e-learning te geven en het af te vinken. Dat is aantoonbaar, maar het mist de kern van artikel 4, dat juist vraagt om uitleg die past bij wat iemand doet. Wat in de praktijk werkt, is een indeling in drie lagen:
- Iedereen die AI gebruikt. Wat een taalmodel is en waarom het overtuigend fout kan zijn, welke tools zijn toegestaan en waarom de gratis versies niet, welke gegevens er nooit in gaan, dat de uitkomst een concept is waar jij voor tekent, en waar je een vraag of een fout meldt. Een uur, met voorbeelden uit het eigen werk.
- Afdelingen die er zwaar op leunen of met gevoelige gegevens werken. HR, klantenservice, financiën, juridische zaken, ontwikkelaars. Zij krijgen de risico’s van hun eigen toepassing: vooringenomenheid bij beoordelingen, verzonnen bronnen in een juridisch stuk, klantgegevens in een prompt, broncode met een geheimhoudingsbeding.
- Wie beslist of beheert. Directie, IT, inkoop en privacy. Zij moeten weten wat er in zakelijke voorwaarden staat, wanneer een toepassing in een zwaardere risicocategorie valt en wat er dan bij komt.
Die indeling is meteen je onderbouwing van “voldoende”: je kunt per groep uitleggen waarom deze uitleg bij dit gebruik past. Voor de praktische kant van zo’n traject hebben we een pagina over training en adoptie.
Een AI-beleid opstellen: de hoofdstukken
AI-geletterdheid is wat mensen weten; het AI-beleid is wat je met elkaar hebt afgesproken. Zonder beleid weet niemand wat de uitleg moet bevatten, en zonder uitleg leest niemand het beleid. De kern past op één A4; wat erbij hoort, staat in een bijlage die je vaker bijwerkt. Deze hoofdstukken horen erin:
- Reikwijdte. Voor wie het geldt (inclusief ingehuurde krachten) en voor welk gebruik: werkaccounts, maar ook een privé-account dat voor werk wordt gebruikt.
- Toegestane tools. Een register met per tool de naam, de zakelijke variant, wie de eigenaar is, welke gegevens erin mogen en wanneer hij voor het laatst is beoordeeld. Dit is de bijlage; het beleid verwijst ernaar.
- Gegevens. Wat er niet in gaat, gekoppeld aan de indeling die je al hebt voor vertrouwelijke informatie, zodat er geen tweede systeem naast komt.
- Verantwoordelijkheid. Wie verstuurt, is de auteur. En over mensen (sollicitaties, beoordelingen, dossiers) rolt geen uitkomst uit een model zonder dat iemand ernaar kijkt.
- Wat nooit zonder toetsing gebeurt. De AI Act verbiedt sinds februari 2025 een aantal toepassingen, waaronder emotieherkenning op de werkvloer, en stelt zware eisen aan bijvoorbeeld AI bij werving en selectie. Leg vast dat zo’n toepassing eerst langs privacy en juridisch gaat.
- Een nieuwe tool aanvragen. Bij wie, met welke vragen en hoe snel er antwoord komt. Een beleid zonder deze route wordt omzeild.
- Melden. Wat iemand doet die per ongeluk klantgegevens in een tool heeft gezet. Dat sluit aan op je procedure voor datalekken.
- Geletterdheid. Welke groep welke uitleg krijgt, wanneer, en hoe dat wordt vastgelegd.
- Eigenaar en herziening. Wie het beleid bijhoudt en wanneer het opnieuw wordt bekeken: periodiek en bij elke nieuwe tool.
Hoe je laat zien dat het geregeld is
Omdat er geen certificaat bestaat, is je eigen administratie het bewijs. Dat hoeft geen apart systeem te zijn. Wat je bijhoudt:
- De versie van het beleid die gold, met datum en wie hem heeft vastgesteld.
- Per groep de inhoud van de uitleg en waarom die past bij het gebruik van die groep.
- Wie wanneer welke uitleg heeft gehad, ook ingehuurde krachten en nieuwe medewerkers.
- Het toolregister met de datum van de laatste beoordeling per tool.
Koppel de basisuitleg aan de onboarding, zodat hij niet afhangt van een jaarlijkse campagne, en aan het toolregister: komt er een tool bij met een nieuw soort gebruik, dan krijgt de groep die hem gebruikt aanvullende uitleg. Zo beweegt de geletterdheid mee met wat er werkelijk draait.
Werk je met een ondernemingsraad, betrek die dan vroeg. Een AI-tool waarmee gedrag of prestaties van medewerkers te volgen zijn, kan onder het instemmingsrecht van de OR vallen. Of dat bij jouw toepassing zo is, bespreek je met je jurist.
Waar het in de praktijk misgaat
- Een verbod zonder alternatief. “Geen AI” verplaatst het gebruik naar een privételefoon, waar je niets meer ziet en niets meer kunt uitleggen.
- Een beleid zonder toollijst. “Gebruik AI verantwoord” is geen afspraak. Mensen willen weten of de tool die ze open hebben staan mag.
- Eén keer uitleg en klaar. De tools veranderen sneller dan het beleid; zonder herziening klopt het na een half jaar niet meer.
- Alleen IT als eigenaar. De gegevensregels horen bij privacy, de afspraken over beoordelingen bij HR, de risicovraag bij juridisch. IT levert de techniek en de toollijst.
- Een document dat te lang is. Een reglement van twintig pagina’s wordt getekend en niet gelezen. De kern op één A4 en de rest in de bijlage werkt beter.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Wij brengen in kaart welke AI-tools er op je werkplekken en in je tenant draaien, richten zakelijke licenties in, blokkeren consumentenversies op werkaccounts en ruimen te ruime rechten op voordat een assistent erbij kan. Voor het beleid leveren wij het technische deel aan: de toollijst, de instellingen per tool en de gegevensregels zoals ze technisch af te dwingen zijn. Over de tools die wij beheren geven wij praktische uitleg, en wij leveren de vastlegging daarvan aan voor je administratie.
Wat wij niet doen. Wij zijn geen jurist. Wij stellen niet vast of je aan de AI Act voldoet, of een toepassing in een hoge risicocategorie valt of verboden is, en wij stellen je AI-beleid niet juridisch vast. Wij geven ook geen erkend certificaat voor AI-geletterdheid, en de verordening vraagt daar ook niet om. Laat het beleid en de risico-indeling toetsen door een jurist of privacyadviseur.
Vragen die we hierover krijgen
De vijf die het vaakst terugkomen als AI-geletterdheid op de agenda staat.
Wat is AI-geletterdheid?
AI-geletterdheid is de kennis en het inzicht om AI-systemen verstandig te gebruiken: weten wat ze kunnen en niet kunnen, welke risico’s erbij horen en welke gevolgen ze voor anderen kunnen hebben. De AI Act gebruikt het begrip voor iedereen die met AI werkt, afgestemd op de rol en de toepassing. Het gaat dus niet om technische kennis van modellen, maar om verstandig gebruik.
Is AI-geletterdheid verplicht?
Ja, voor organisaties die AI aanbieden of gebruiken. Artikel 4 van de AI Act geldt sinds 2 februari 2025 en vraagt dat je naar beste vermogen zorgt voor voldoende AI-geletterdheid bij je personeel en anderen die namens jou met AI werken. Er liggen Europese voorstellen om de AI Act op onderdelen aan te passen; de actuele stand volg je bij een jurist.
Moeten medewerkers een certificaat voor AI-geletterdheid halen?
Nee. De verordening schrijft geen examen, certificaat of urental voor. Wat je wel nodig hebt, is een eigen vastlegging: welke uitleg welke groep heeft gekregen, waarom die past bij hun gebruik, en wanneer. Die administratie is je bewijs.
Wat staat er in een AI-beleid?
Een bruikbaar AI-beleid regelt voor wie het geldt, welke tools zijn toegestaan, welke gegevens er niet in gaan, wie verantwoordelijk blijft voor de uitkomst en welke toepassingen nooit zonder toetsing gebeuren. Daarnaast hoe je een nieuwe tool aanvraagt, hoe je een fout meldt, wie welke uitleg krijgt en wie het beleid bijhoudt. De kern past op één A4, met een toolregister als bijlage.
Kunnen jullie beoordelen of ons AI-gebruik aan de AI Act voldoet?
Nee. Wij zijn geen jurist en stellen niet vast of je voldoet of in welke risicocategorie een toepassing valt. Wat wij wel doen, is in kaart brengen welke AI er draait, het technische deel van het beleid aanleveren en de tools zo inrichten dat de afspraken ook af te dwingen zijn. De juridische toets laat je doen door een jurist of privacyadviseur.
Verder lezen
Waar dit beleid op aansluit.
Zullen we eerst in kaart brengen welke AI er bij je draait?
Dat overzicht is de basis voor je toolregister en voor de vraag wie welke uitleg nodig heeft. De juridische toets laten we aan je jurist.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.