
Yapay zeka okuryazarlığı ve bir YZ politikası: işletmenizden beklenen
Çalışanlarınız yapay zekayı büyük olasılıkla zaten kullanıyor, çoğu zaman kişisel bir hesapla. Yapay zeka okuryazarlığı, bu araçları bilinçli kullanmak için gereken bilgidir; AB’de Şubat 2025’ten beri bir yasal yükümlülüktür ve AB’de faaliyet gösteren Türk şirketlerini de ilgilendirebilir. Bu yazıda bu yükümlülüğün ne istediğini ve bir YZ politikasının hangi bölümlerden oluşması gerektiğini anlatıyoruz.
AB Yapay Zeka Yasası’nın 4. maddesi bir diploma değil, sizin adınıza yapay zekayla çalışan herkeste, yaptığı işe uygun düzeyde yeterli bilgi ister. 2 Şubat 2025’ten beri geçerlidir.
Yeterli düzey göreve göre değişir. Bir e-postayı yeniden yazdıran çalışan ile işe alımda yapay zeka kullanan kişi aynı açıklamaya ihtiyaç duymaz.
YZ politikası, hangi araçlara izin verildiğini, hangi verilerin asla girilmeyeceğini, kimin hangi açıklamayı alacağını ve kimin güncel tutacağını yazar. Hukuki uygunluğu bir hukukçuya değerlendirtin; bu bizim işimiz değildir.
AB Yapay Zeka Yasası’nın 4. maddesi ne ister
AB Yapay Zeka Yasası 1 Ağustos 2024’te yürürlüğe girdi ve aşamalı olarak uygulanıyor. İlk uygulanan hükümlerden biri, 2 Şubat 2025’ten beri geçerli olan yapay zeka okuryazarlığına ilişkin 4. maddedir: yapay zeka sistemlerinin sağlayıcıları ve kullanıcıları, kendi personelinin ve bu sistemleri kendi adlarına kullanan diğer kişilerin yeterli düzeyde yapay zeka okuryazarlığına sahip olması için ellerinden gelen önlemleri alır.
- “Yeterli” sabit bir düzey değildir. Metin, kişilerin teknik bilgisini, deneyimini ve eğitimini, kullanım bağlamını ve sistemin uygulandığı kişileri dikkate almayı ister.
- Bir çaba ister, garanti değil. Ne yaptığınızı gösterebilmeniz gerekir.
- Sınav yoktur. Yasa sertifika, saat sayısı veya akredite bir eğitim öngörmez.
Türkiye AB üyesi değildir; ancak yapay zekayı AB’de kullanıyorsanız veya sisteminizin çıktısı AB’de kullanılıyorsa yasa sizi de kapsayabilir. Türkiye’de ise Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK), yapay zeka alanında kişisel verilerin korunmasına dair tavsiyeler yayımlamıştır. Yasanın bazı bölümlerini değiştirmeye yönelik AB önerileri de bulunduğundan güncel durumu hukuk danışmanınızdan takip edin.
Kimi kapsar ve kimler unutulur
Yasa, yapay zekayı kendi sorumluluğu altında kullanan kuruluşa kullanıcı (deployer) der. Çalışanlarınız iş için bir yapay zeka asistanıyla çalıştığı anda bu konumdasınız; sistemi sizin geliştirmiş olmanız gerekmez.
Kapsam bordrodan geniştir: sistemlerle sizin adınıza çalışan herkes. Uygulamada üç grup gözden kaçar:
- Dışarıdan çalışan ve geçici personel, sizin ortamınızda ve araçlarınızla çalışanlar.
- Yeni başlayanlar, tek seferlik oturum yapıldıktan sonra gelenler.
- Az kullanan yöneticiler, ama araçlar, bütçe ve uygulamalar hakkında karar verenler.
Şirketinizde hangi yapay zekanın çalıştığını bilmiyorsanız oradan başlayın. Bu envanteri nasıl çıkaracağınızı iş yerinde yapay zeka yazımızda anlatıyoruz.
Göreve göre yapay zeka okuryazarlığı
Herkese aynı çevrimiçi eğitimi verip kutucuğu işaretlemek cazip gelir. Bu bir kanıt bırakır ama 4. maddenin istediği, kişinin işine uygun açıklamadır. Uygulamada üç katman işe yarar:
- Yapay zeka kullanan herkes. Bir dil modelinin ne olduğu ve neden ikna edici biçimde yanılabileceği, hangi araçlara izin verildiği ve ücretsiz sürümlere neden verilmediği, hangi verilerin asla girilmeyeceği, çıktının sizin sorumluluğunuzdaki bir taslak olduğu ve bir soruyu ya da hatayı nereye bildireceğiniz.
- Yoğun kullanan veya hassas veriyle çalışan birimler. İnsan kaynakları, müşteri hizmetleri, finans, hukuk, yazılım geliştirme. Kendi kullanımlarının risklerini öğrenirler: değerlendirmelerde önyargı, hukuki metinde uydurma kaynaklar, komut içinde müşteri verisi, gizlilik kapsamındaki kod.
- Karar veren veya yöneten kişiler. Yönetim, BT, satın alma ve veri koruma. Kurumsal sözleşme koşullarının ne söylediğini ve bir kullanımın ne zaman daha ağır bir risk kategorisine geçtiğini bilmeleri gerekir.
Bu ayrım aynı zamanda “yeterli” düzeyin gerekçenizdir. Uygulamalı kısım için eğitim ve benimseme sayfamıza bakın.
Bir YZ politikası: bölümler
Okuryazarlık insanların bildiğidir; YZ politikası ise üzerinde anlaşılandır. Özü tek sayfaya sığar; sık değişen kısım ekte durur. KOBİ’ler için de büyük kuruluşlar için de bu bölümler gerekir:
- Kapsam. Kimler için geçerli olduğu (dış personel dahil) ve hangi kullanım: iş hesapları, ama iş için kullanılan kişisel hesaplar da.
- İzin verilen araçlar. Her araç için adı, kurumsal sürümü, sorumlusu, hangi verilere izin verildiği ve son değerlendirme tarihiyle bir kayıt. Bu ektir.
- Veriler. Asla girilmeyecek olanlar, mevcut gizli bilgi sınıflandırmanıza bağlı olarak.
- Sorumluluk. Gönderen kişi yazardır. İnsanlar hakkındaki hiçbir karar (başvurular, değerlendirmeler, dosyalar) birisi bakmadan bir modelden çıkmaz.
- İncelemesiz asla yapılmayanlar. AB yasası Şubat 2025’ten beri iş yerinde duygu tanıma dahil bazı kullanımları yasaklar ve işe alımda yapay zeka gibi kullanımlara ağır şartlar getirir. Bu tür kullanımların önce veri koruma ve hukuktan geçeceğini yazın.
- Yeni araç talebi. Kime, hangi sorularla ve ne kadar sürede yanıt alınacağı.
- Bildirim. Yanlışlıkla müşteri verisi giren birinin ne yapacağı; bu, veri ihlali prosedürünüze bağlanır.
- Okuryazarlık. Hangi grubun hangi açıklamayı ne zaman alacağı ve nasıl kaydedileceği.
- Sorumlu ve gözden geçirme. Politikayı kimin güncel tutacağı ve ne zaman yeniden ele alınacağı: düzenli olarak ve her yeni araçta.
Düzenlendiğini nasıl gösterirsiniz
Sertifika olmadığı için kanıt sizin kendi kayıtlarınızdır. Geçerli politika sürümünü tarihi ve onaylayan kişiyle, her grubun aldığı açıklamanın içeriğini ve gerekçesini, kimin neyi ne zaman aldığını (dış personel ve yeni başlayanlar dahil) ve araç kaydını son değerlendirme tarihleriyle saklayın.
Temel açıklamayı yıllık bir kampanyaya değil işe başlangıç sürecine bağlayın; araç kaydına da bağlayın: yeni bir kullanım türüne sahip bir araç eklendiğinde onu kullanan grup ek açıklama alır. Kişisel veriler söz konusu olduğunda KVKK yükümlülükleriniz ayrıca geçerlidir.
Uygulamada nerede aksar
- Alternatifsiz bir yasak. Kullanımı kimsenin görmediği kişisel telefona taşır.
- Araç listesi olmayan bir politika. “Yapay zekayı sorumlu kullanın” bir anlaşma değildir.
- Bir oturum ve bitti. Araçlar politikadan hızlı değişir.
- Tek sorumlu olarak BT. Veri kuralları veri korumaya, değerlendirmeler insan kaynaklarına, risk sorusu hukuka aittir.
- Çok uzun bir belge. Yirmi sayfalık bir yönetmelik imzalanır ama okunmaz.
İşimizin bittiği yer
Yaptıklarımız. Cihazlarınızda ve tenant’ınızda hangi yapay zeka araçlarının çalıştığını çıkarırız, kurumsal lisansları kurarız, iş hesaplarında tüketici sürümlerini engelleriz ve bir asistan erişmeden önce fazla geniş yetkileri daraltırız. Politika için teknik kısmı sağlarız: araç kaydı, her aracın ayarları ve teknik olarak uygulanabildiği ölçüde veri kuralları. Yönettiğimiz araçlar hakkında uygulamalı açıklama yapar ve bunun kayıtlarını size teslim ederiz.
Yapmadıklarımız. Hukukçu değiliz. AB Yapay Zeka Yasası’na veya KVKK’ya uyup uymadığınızı, bir kullanımın yüksek riskli ya da yasak olup olmadığını belirlemeyiz ve politikanızı hukuken onaylamayız. Tanınmış bir yapay zeka okuryazarlığı sertifikası da vermeyiz; yasa da bunu istemez. Politikayı ve risk sınıflandırmasını bir hukukçuya veya veri koruma danışmanına inceletin.
Bu konuda bize sorulan sorular
En sık gelen beş soru.
Yapay zeka okuryazarlığı nedir?
Yapay zeka sistemlerini bilinçli kullanmak için gereken bilgi ve anlayıştır: neyi yapıp neyi yapamayacaklarını, hangi riskleri taşıdıklarını ve başkaları üzerinde ne etki yaratabileceklerini bilmek. AB Yapay Zeka Yasası bunu yapay zekayla çalışan herkesten, göreve ve kullanıma uygun biçimde ister. Amaç modelin iç yapısını bilmek değil, onu doğru kullanmaktır.
Yapay zeka okuryazarlığı zorunlu mu?
AB’de yapay zeka sistemi sağlayan veya kullanan kuruluşlar için evet. Yasanın 4. maddesi 2 Şubat 2025’ten beri geçerlidir. Türkiye’de yerleşik bir şirket, yapay zekayı AB’de kullanıyorsa veya çıktısı AB’de kullanılıyorsa kapsama girebilir; durumunuzu bir hukukçuyla değerlendirin.
Çalışanların bir sertifika alması gerekir mi?
Hayır. Yasa sınav, sertifika veya saat sayısı öngörmez. Gereken, kendi kaydınızdır: her grubun hangi açıklamayı aldığı, bunun kullanımlarına neden uygun olduğu ve ne zaman aldığı. Bu kayıt sizin kanıtınızdır.
Bir yapay zeka politikasında neler olmalı?
Kimleri kapsadığı, hangi araçlara izin verildiği, hangi verilerin asla girilmeyeceği, sonuçtan kimin sorumlu olduğu ve hangi kullanımların incelemesiz asla yapılmayacağı. Ayrıca yeni araç talebi, hata bildirimi, kimin hangi açıklamayı alacağı ve politikayı kimin güncel tutacağı. Özü tek sayfaya sığar, araç kaydı ekte durur.
Yapay zeka kullanımımızın yasaya uygun olup olmadığını söyleyebilir misiniz?
Hayır. Hukukçu değiliz; uygunluğu veya bir kullanımın risk kategorisini belirlemeyiz. Hangi yapay zekanın çalıştığını çıkarır, politikanın teknik kısmını sağlar ve araçları kuralların uygulanabileceği şekilde yapılandırırız. Hukuki inceleme bir hukukçuya veya veri koruma danışmanına aittir.
Devamını okuyun
Bu politikanın bağlandığı konular.
Önce kullandığınız yapay zekayı çıkaralım mı?
Bu envanter, araç kaydınızın ve kimin hangi açıklamaya ihtiyaç duyduğu sorusunun temelidir. Hukuki incelemeyi hukukçunuza bırakıyoruz.
Gelen kutunuza pratik BT bilgisi
Yönetim, güvenlik ve çalışma alanı üzerine yeni rehberler; işi yapanlar tarafından yazılıyor. Satış dili yok, abonelikten tek tıkla çıkabilirsiniz.