
Een DPIA bij een nieuw IT-systeem: wat de IT aanlevert
Een DPIA (gegevensbeschermingseffectbeoordeling) is van de organisatie die het systeem gaat gebruiken, niet van de IT-afdeling of de leverancier. Maar zonder een eerlijke technische beschrijving is hij niet te schrijven: welke gegevens waar staan, wie erbij kan, hoe lang ze bewaard worden en wat ze beschermt. Dit is het deel dat de IT aanlevert, en de vragen die je daarvoor op tijd moet stellen.
Een DPIA is verplicht als een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de mensen van wie je gegevens verwerkt, en hij hoort klaar te zijn vóórdat het systeem live gaat.
De IT levert de systeembeschrijving, de datastromen, de opslaglocaties, de toegangsrechten, de bewaartermijnen en de technische maatregelen. Het oordeel over noodzaak en risico is van de verwerkingsverantwoordelijke.
Stel de vragen aan de leverancier vóór het contract: waar de gegevens staan, welke subverwerkers er zijn, wat er gelogd wordt en hoe verwijderen werkt. Na de handtekening wordt elk antwoord trager.
Wanneer is een DPIA verplicht?
De AVG vraagt een DPIA als een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van de betrokkenen (artikel 35). Dat is geen vraag over de techniek, maar over wat het systeem met mensen doet. De Europese toezichthouders hebben daar negen criteria voor opgesteld; voldoet een verwerking aan twee of meer, dan is een DPIA in de regel nodig:
- mensen beoordelen of een score geven, of automatisch over ze beslissen met merkbare gevolgen;
- stelselmatig volgen, zoals camera’s, locatiegegevens of het monitoren van medewerkers;
- bijzondere of gevoelige gegevens: gezondheid, strafrechtelijke gegevens, financiële gegevens;
- verwerking op grote schaal, of het koppelen van gegevensbestanden die los van elkaar verzameld zijn;
- kwetsbare betrokkenen, zoals kinderen, patiënten of medewerkers tegenover hun werkgever;
- nieuwe technologie, of een verwerking die mensen belet een recht uit te oefenen of een dienst te gebruiken.
De Autoriteit Persoonsgegevens publiceert daarnaast een lijst van verwerkingen waarvoor een DPIA in Nederland altijd verplicht is; in België doet de Gegevensbeschermingsautoriteit hetzelfde. Twijfel je, leg dan vast waarom je wel of geen DPIA doet. Dat besluit hoort bij de verantwoordingsplicht, ook als de uitkomst nee is.
Wat er in een DPIA staat, en wie welk deel schrijft
De wet noemt vier onderdelen. Ze zijn niet allemaal van dezelfde persoon:
- Een systematische beschrijving van de verwerking en de doeleinden. Het doel komt van de eigenaar van het proces; de beschrijving van het systeem, de gegevens en de datastromen komt van de IT.
- De noodzaak en evenredigheid. Is dit nodig voor het doel, kan het met minder gegevens, wat is de grondslag. Dat is een afweging van de verwerkingsverantwoordelijke, met advies van de functionaris gegevensbescherming als die er is.
- De risico’s voor de betrokkenen. Niet de risico’s voor de organisatie, maar die voor de mensen van wie de gegevens zijn: wat er voor hén misgaat bij een lek, een fout of misbruik.
- De maatregelen om die risico’s aan te pakken. Een groot deel daarvan is technisch, en daar komt de IT weer terug.
Wie zoekt naar een DPIA-model vindt er genoeg, ook van de overheid. Een model helpt bij de volgorde; het lost niet op dat de technische vragen pas laat bij iemand terechtkomen die ze kan beantwoorden. Haal de IT daarom aan tafel op het moment dat het systeem nog gekozen wordt, niet als het concept klaar is.
De systeembeschrijving en de datastromen
Dit is het deel waar een DPIA meestal te vaag blijft. “De gegevens worden veilig opgeslagen in de cloud” beschrijft niets. Wat er wel in hoort:
- Welke gegevens, per categorie. Niet “klantgegevens”, maar naam, e-mail, telefoonnummer, ordergeschiedenis, en of er bijzondere gegevens tussen zitten, ook in vrije tekstvelden.
- Waar ze staan. In welk datacenter, in welk land, en waar de back-ups en de logbestanden staan. Die laatste twee worden vaak vergeten en staan soms ergens anders.
- Hoe ze stromen. Een schema met de bronnen, het systeem, de koppelingen met andere systemen en de ontvangers. Elke pijl is een plek waar gegevens onderweg zijn en waar je een maatregel nodig hebt.
- Wie erbij kan. Welke rollen, hoeveel beheerders, of de leverancier zelf toegang heeft voor ondersteuning, en hoe dat wordt vastgelegd.
- Hoe lang. De bewaartermijn per categorie, en hoe verwijderen technisch werkt: wordt een record echt verwijderd, of alleen verborgen, en wat gebeurt er met de back-ups.
Een schema van de datastromen is het nuttigste dat de IT kan aanleveren. Het maakt zichtbaar wat in tekst verdwijnt, en het is ook het document dat je nodig hebt als er later een datalek is.
Technische maatregelen die bij een risico horen
Een lijst maatregelen zonder verband met de risico’s is een opsomming, geen DPIA. Koppel elke maatregel aan het risico dat hij verkleint, en wees concreet over wat er werkelijk is ingericht:
- Toegang: inloggen met meervoudige authenticatie, rollen met de minste rechten die nodig zijn, en een vaste periodieke controle van wie er nog toegang heeft.
- Versleuteling: onderweg en in opslag, en wie de sleutels beheert. Bij een clouddienst is dat het verschil tussen “versleuteld” en “versleuteld met een sleutel die de leverancier ook heeft”.
- Logging: wie welke gegevens heeft ingezien of gewijzigd, hoe lang die logs bewaard worden en wie ze bekijkt. Logs die niemand leest, zijn een archief en geen maatregel.
- Back-up en herstel: hoe vaak, waar, hoe lang, en wanneer een hersteltest voor het laatst is gelukt.
- Minimalisatie in het systeem zelf: velden die je niet nodig hebt uitzetten, gegevens pseudonimiseren in test- en rapportageomgevingen, en automatisch verwijderen na de bewaartermijn.
Wat na de maatregelen overblijft, is het restrisico. Blijft dat hoog, dan moet de verwerkingsverantwoordelijke vóór de start de toezichthouder raadplegen. Dat besluit neemt de IT niet; de IT zorgt dat de maatregelen kloppen met wat er werkelijk draait.
Wat je de leverancier van het systeem vraagt
Bij een nieuw systeem van een externe partij komt de helft van de technische antwoorden van die leverancier. Als verwerker is hij verplicht je te helpen bij een DPIA, en dat hoort ook in de verwerkersovereenkomst te staan. Vraag in elk geval:
- in welke landen de gegevens, de back-ups en de ondersteuning zitten, en of er doorgifte buiten de Europese Economische Ruimte is;
- welke subverwerkers er zijn en hoe je hoort van een nieuwe;
- welke certificeringen er zijn en voor welk deel van de dienst ze gelden, want een ISO/IEC 27001-certificaat dekt niet vanzelf het product dat je koopt;
- wat er wordt gelogd, of je die logs zelf kunt inzien en hoe lang ze bestaan;
- hoe gegevens worden verwijderd aan het einde van het contract, en hoe je ze daarvóór in een bruikbaar formaat terugkrijgt.
Een leverancier die op deze vragen een standaardbijlage stuurt, is niet vanzelf verdacht. Een leverancier die er na drie weken nog geen antwoord op heeft, vertelt je iets over hoe het gaat als er straks iets misgaat.
Wanneer je begint, en de valkuilen
Een DPIA hoort klaar te zijn vóórdat de verwerking begint, en in de praktijk betekent dat: vóór het contract. Daarna zijn de belangrijkste keuzes gemaakt en wordt een maatregel een wijzigingsverzoek. De volgorde die werkt:
- Bij de selectie: toets of een DPIA nodig is en neem de leveranciersvragen op in de uitvraag.
- Vóór het contract: beschrijving, datastromen en maatregelen in concept, zodat de uitkomst nog invloed heeft op de keuze.
- Vóór de livegang: de maatregelen gecontroleerd zoals ze zijn ingericht, niet zoals ze zijn beloofd.
- Daarna: opnieuw bekijken bij een wijziging die de risico’s verandert: een nieuwe koppeling, een nieuwe leverancier, nieuwe gegevens.
Drie valkuilen komen steeds terug: de DPIA schrijven als het systeem al draait, zodat hij een verslag wordt in plaats van een beslisstuk; de IT-vragen pas aan het eind stellen, zodat ze met aannames worden ingevuld; en het document na oplevering niet meer aanraken terwijl het systeem verder groeit.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Voor systemen die wij leveren, inrichten of beheren, leveren wij het technische deel van de DPIA aan: de systeembeschrijving, het schema van de datastromen, de opslaglocaties, de toegangsrechten, de bewaartermijnen zoals ze technisch zijn ingericht en de beveiligingsmaatregelen. Wij beantwoorden de vragen van de verwerkingsverantwoordelijke en zijn functionaris gegevensbescherming, en wij passen maatregelen aan als de DPIA daarom vraagt. Wij werken onder ISO/IEC 27001, en dat is hoe wij werken, geen oordeel over jouw verwerking.
Wat wij niet doen. Wij zijn geen jurist en geen functionaris gegevensbescherming. De DPIA is van de verwerkingsverantwoordelijke: wij stellen hem niet vast, beslissen niet of hij verplicht is, beoordelen niet de grondslag, de noodzaak of de evenredigheid, en raadplegen niet de toezichthouder. Wij ondertekenen geen DPIA namens een klant. Dat oordeel hoort bij je eigen organisatie, je functionaris gegevensbescherming of een privacyjurist.
Vragen die we hierover krijgen
De vijf die het vaakst terugkomen.
Wat is een DPIA?
Een DPIA, voluit gegevensbeschermingseffectbeoordeling, is een beoordeling vooraf van de risico’s die een verwerking van persoonsgegevens oplevert voor de betrokkenen, en van de maatregelen om die te verkleinen. De AVG verplicht hem bij verwerkingen met een waarschijnlijk hoog risico. Hij beschrijft de verwerking, toetst noodzaak en evenredigheid, benoemt de risico’s en de maatregelen.
Wanneer is een DPIA verplicht?
Als een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van mensen. Voldoet een verwerking aan twee of meer van de negen Europese criteria, zoals gevoelige gegevens, grote schaal, stelselmatig volgen of nieuwe technologie, dan is een DPIA in de regel nodig. De Autoriteit Persoonsgegevens en de Belgische Gegevensbeschermingsautoriteit publiceren daarnaast lijsten van verwerkingen waarvoor hij altijd verplicht is.
Wie stelt de DPIA op?
De verwerkingsverantwoordelijke, dus de organisatie die bepaalt waarom en hoe de gegevens worden verwerkt. Is er een functionaris gegevensbescherming, dan moet die om advies worden gevraagd. De IT-afdeling en de leverancier leveren het technische deel aan, maar het oordeel en de ondertekening blijven bij de verwerkingsverantwoordelijke.
Welke informatie levert de IT aan voor een DPIA?
De beschrijving van het systeem en de gegevens per categorie, een schema van de datastromen en koppelingen, de opslaglocaties inclusief back-ups en logs, de toegangsrechten, de bewaartermijnen zoals ze technisch zijn ingericht en de beveiligingsmaatregelen. Bij een externe leverancier komen daar de subverwerkers, de landen van opslag en de verwijdering aan het einde van het contract bij.
Kunnen jullie onze DPIA opstellen of goedkeuren?
Nee. Wij zijn geen jurist en geen functionaris gegevensbescherming, en de DPIA is van de verwerkingsverantwoordelijke. Wij leveren voor systemen die wij leveren of beheren de technische beschrijving, de datastromen en de maatregelen aan, en passen maatregelen aan als de DPIA daarom vraagt. Of een DPIA verplicht is en of het restrisico aanvaardbaar is, beoordeelt je eigen organisatie met haar privacydeskundige.
Verder lezen
Waar deze beoordeling op aansluit.
Een nieuw systeem op komst? Wij leveren het technische deel
Vertel ons welk systeem je gaat invoeren. Wij beschrijven de datastromen, de opslag en de maatregelen zoals ze werkelijk worden ingericht, zodat je functionaris gegevensbescherming kan oordelen op feiten in plaats van op aannames.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.