Offerte aanvragen
Spoed SectorenCarrières Over ons Blog Neem contact op
Medewerker aan een bureau in een kantoortuin met collega’s op de achtergrond

Shadow AI: wat je medewerkers al gebruiken, en hoe je het ziet

Shadow AI is de AI die medewerkers al gebruiken zonder dat iemand het heeft goedgekeurd: een chatbot in een browsertabblad, een extensie die elke pagina samenvat, een notulist die meeluistert in het overleg. Een beleid schrijven heeft weinig zin zolang je niet weet wat er draait. Dit artikel gaat over die eerste stap: zichtbaar maken wat er al is, zonder er een verhoor van te maken.

6 min lezen Geschreven door het team van ITproposal
Kort antwoord

Shadow AI vraagt geen installatie: een browsertabblad of een extensie is genoeg. Daarom zie je het niet in de lijst met software.

Je maakt het zichtbaar uit vijf bronnen: netwerkverkeer, cloud-app-detectie, toestemmingen voor apps, browserextensies en declaraties. En door het gewoon te vragen.

Deel wat je vindt in op welke gegevens erin gaan, niet op het merk. Wat mag en wat niet, beslist de organisatie zelf.

Shadow AI: wat het is en waarom het al draait

Shadow AI is een vorm van schaduw-IT, met één verschil dat het lastiger maakt: er hoeft niets geïnstalleerd te worden. Een medewerker opent een chatbot in de browser, plakt er een offerte of een klantmail in en heeft binnen een minuut een betere tekst. Niemand heeft iets aangeschaft, en in de softwarelijst staat het niet.

Het gebeurt om dezelfde reden als alle schaduw-IT: het werk gaat sneller, en het goedgekeurde alternatief is er niet of is omslachtiger. Dat is geen ongehoorzaamheid maar een signaal over wat mensen nodig hebben.

Het risico zit daarom niet in de tool maar in wat erin gaat. Persoonsgegevens van klanten, een contract, broncode of een personeelsdossier in een persoonlijk account bij een aanbieder waar je geen afspraken mee hebt: dat is het eigenlijke probleem. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft gewaarschuwd dat zo’n invoer een datalek kan zijn.

Waar je ziet welke AI er wordt gebruikt

Er is geen enkele plek die alles laat zien, maar vijf bronnen samen geven een goed beeld. De meeste heb je al:

  • Netwerkverkeer. De logboeken van je firewall, DNS-filter of webfilter laten zien welke AI-diensten vanaf kantoor en vanaf beheerde laptops worden bezocht, en hoe vaak.
  • Cloud-app-detectie. Beveiligingspakketten zoals Microsoft Defender for Cloud Apps herkennen verkeer naar bekende cloudapps, ook AI-diensten, en geven per app een risico-inschatting.
  • Toestemmingen voor apps. In Microsoft Entra ID of de Google Workspace-beheerconsole staat welke apps medewerkers toegang hebben gegeven tot hun mail, agenda of bestanden. Daar vind je de AI-notulisten en schrijfhulpen die met één klik zijn gekoppeld.
  • Browserextensies. Op beheerde apparaten kun je opvragen welke extensies er staan. AI-extensies die elke pagina lezen, vallen daar meteen op.
  • Declaraties en creditcardafschriften. Een abonnement dat iemand zelf betaalt en declareert, is een AI-tool met een zakelijk gebruik en zonder afspraken.

Let op wat je níet ziet: gebruik op een privételefoon of thuislaptop. Daarom is de volgende stap net zo belangrijk als de techniek.

Vragen zonder dat het een verhoor wordt

De snelste manier om te weten wat medewerkers gebruiken, is het ze vragen. Dat werkt alleen als het antwoord geen gevolgen heeft voor wat er tot nu toe is gebeurd. Zeg dat vooraf en meen het.

  • Vraag naar het doel, niet alleen naar de tool. “Waarvoor gebruik je het?” levert op welke behoefte je met een goedgekeurd alternatief moet dekken.
  • Vraag welke gegevens erin gaan. Teksten zonder namen, klantgegevens, interne documenten, code. Dat bepaalt het risico meer dan de naam van de dienst.
  • Vraag of het een persoonlijk of zakelijk account is. Bij veel diensten maakt dat uit voor wat de aanbieder met de invoer mag doen.
  • Houd het kort en anoniem waar het kan. Vijf vragen leveren meer eerlijke antwoorden op dan twintig.

Leg de uitkomst naast wat de techniek liet zien. Waar ze uiteenlopen, zit meestal het gebruik buiten kantoor.

Wat je met de lijst doet: indelen op gegevens, niet op merk

Een lijst van AI-tools is pas bruikbaar als je hem indeelt. Doe dat op wat er met de gegevens gebeurt, want dezelfde dienst kan met een zakelijk account in orde zijn en met een persoonlijk account niet.

  • Toestaan. Een dienst waarmee je een zakelijke overeenkomst hebt, waar de invoer niet wordt gebruikt om het model te trainen en waar je weet waar de gegevens staan.
  • Toestaan met voorwaarden. Alleen met een zakelijk account, alleen voor gegevens zonder persoonsgegevens, of alleen na een korte uitleg.
  • Vervangen. Een dienst zonder afspraken waar wel gevoelige gegevens in gaan. Blokkeer die pas als het alternatief klaarstaat, anders verschuift het gebruik naar de privételefoon.

Vier vragen per dienst zijn genoeg: wordt de invoer gebruikt voor training, waar worden gegevens opgeslagen, wie bij de aanbieder kan erbij, en is er een verwerkersovereenkomst als er persoonsgegevens in gaan.

De lastigste: AI die meeleest en meeluistert

Een chatbot waarin iemand zelf iets plakt, is zichtbaar en beperkt: alleen wat erin gaat, gaat eruit. Moeilijker zijn de tools die doorlopend toegang hebben gekregen.

  • AI-notulisten die zichzelf aan elk overleg in de agenda toevoegen, ook aan overleggen met klanten die daar niets van weten.
  • Schrijf- en mailhulpen met leesrechten op de hele mailbox.
  • Browserextensies die de inhoud van elke geopende pagina lezen, ook die van interne systemen.

Deze toegang blijft bestaan als de medewerker de tool allang vergeten is, en soms zelfs nadat hij is vertrokken. Trek toestemmingen in die niemand kan verklaren, en stel in dat medewerkers alleen nog apps van geverifieerde uitgevers mogen koppelen, of alleen na goedkeuring door een beheerder. Dat is één instelling met veel effect.

Zichtbaar houden in plaats van één keer opruimen

Een inventaris is na een paar maanden achterhaald; er komen elke week nieuwe AI-diensten en nieuwe AI-functies in software die je al gebruikt. Wat helpt, is een vast ritme:

  • Een maandelijkse blik op nieuwe apps in het verkeer en op nieuwe app-toestemmingen.
  • Een goedgekeurd alternatief dat even makkelijk is. Zolang het officiële pad meer moeite kost, wint het andere.
  • Een plek om een nieuwe tool aan te vragen, met een snel antwoord. Een aanvraag die drie weken blijft liggen, is een uitnodiging om het zelf te regelen.
  • Uitleg per rol. Sinds februari 2025 vraagt de Europese AI-verordening dat organisaties zorgen voor voldoende AI-geletterdheid bij wie met AI werkt. Wat er in een beleid hoort, staat in ons artikel over AI-geletterdheid en een AI-beleid.

Waar ons werk ophoudt

Wat wij doen. Wij maken zichtbaar welke AI-diensten er in verkeer, app-toestemmingen en extensies voorkomen, beperken wie apps mag koppelen, trekken onverklaarde toegang in en richten een goedgekeurd alternatief in, zoals een zakelijke AI-omgeving binnen je eigen tenant.

Wat wij niet doen. Wij lezen niet mee met wat medewerkers in een chatbot typen en wij beoordelen geen individuele medewerkers. Wij zijn geen jurist: of een bepaald gebruik mag onder de AVG of de AI-verordening, en welke regels er gelden voor het volgen van medewerkers, beoordeelt je jurist of privacyadviseur. In Nederland heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij een systeem waarmee je medewerkers kunt volgen; leg dat besluit dus vóórdat wij iets aanzetten.

Veelgesteld

Vragen die we hierover krijgen

De vijf die het vaakst terugkomen.

Wat is shadow AI?

Shadow AI is het gebruik van AI-tools door medewerkers zonder dat de organisatie het heeft goedgekeurd of ervan weet: een chatbot in de browser, een AI-extensie of een notulist die aan de agenda is gekoppeld. Het risico zit vooral in de gegevens die erin gaan, zoals klantgegevens of interne documenten, bij een aanbieder waar je geen afspraken mee hebt.

Wat is het verschil tussen shadow AI en schaduw-IT?

Shadow AI is een vorm van schaduw-IT, maar er hoeft meestal niets geïnstalleerd te worden. Een browsertabblad is genoeg, dus het staat niet in je softwarelijst. Bovendien gaat het niet om een apparaat of programma maar om gegevens die bij een derde terechtkomen.

Hoe ontdek je welke AI-tools medewerkers gebruiken?

Combineer de logboeken van je firewall of webfilter, cloud-app-detectie in je beveiligingspakket, de lijst met app-toestemmingen in Entra ID of Google Workspace, de browserextensies op beheerde apparaten en de declaraties. Vraag het daarnaast aan medewerkers zelf, zonder gevolgen voor wat er al is gebeurd.

Moet je ChatGPT en andere chatbots dan verbieden?

Een verbod zonder alternatief verschuift het gebruik meestal naar de privételefoon, waar je het niet meer ziet. Beter is een goedgekeurde dienst met zakelijke afspraken, duidelijke regels over welke gegevens erin mogen, en blokkeren van wat overblijft pas als het alternatief er is.

Lezen jullie mee met wat medewerkers in een chatbot typen?

Nee. Wij maken zichtbaar welke diensten er worden gebruikt en welke apps toegang hebben, niet wat individuele medewerkers invoeren. Welke regels er gelden voor het volgen van medewerkers, beoordeelt je jurist of privacyadviseur, en in Nederland is daar ook de ondernemingsraad bij betrokken.

Wil je weten welke AI er bij jou al gebruikt wordt?

Wij leggen verkeer, app-toestemmingen en extensies naast elkaar en laten zien welke AI-diensten er draaien en welke gegevens daar mogelijk heen gaan. Wat mag, beslis je daarna zelf.

Praktische IT-kennis in je inbox

Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.

We gebruiken je adres alleen voor de nieuwsbrief. Zie ons privacybeleid.

Offerte aanvragen Bellen