
Een IT-risicoanalyse voor het MKB: van lijst naar maatregel
De meeste risicoanalyses informatiebeveiliging eindigen als een spreadsheet met vijftig rode vakjes die niemand meer opent. Een bruikbare IT-risicoanalyse is korter en scherper: wat je beschermt, wat daar mis kan gaan, hoe erg dat is, en wie er vóór welke datum iets aan doet. Dit is de volgorde die wij aanhouden.
Een IT-risicoanalyse begint bij wat je beschermt (informatie, processen, systemen) en niet bij een lijst met dreigingen uit een tijdschrift.
Elk risico krijgt één zin, een score voor kans en impact op een schaal die je per stap hebt beschreven, en een eigenaar met een datum.
De analyse is pas af als er per risico een besluit ligt: verminderen, vermijden, overdragen of bewust accepteren, en dat laatste tekent de directie.
Wat een risicoanalyse informatiebeveiliging is, en wat niet
Een IT-risicoanalyse beantwoordt één vraag: wat kan er met onze informatie en systemen misgaan, hoe erg is dat, en wat doen we eraan? Het resultaat is een besluit per risico, geen rapport.
Ze wordt vaak verward met twee andere dingen. Een audit of security scan meet hoe je omgeving er nú technisch bij staat; dat verschil staat in ons stuk over de IT security scan voor het MKB. Een business impact analyse bepaalt welke processen het eerst terug moeten na een uitval. De risicoanalyse gebruikt de uitkomsten van allebei, maar stelt een andere vraag: waar zit het grootste gat tussen wat er kan gebeuren en wat je ertegen hebt staan?
Voor een organisatie van twintig tot een paar honderd mensen is dat een werkdocument van een paar pagina’s, geen project van maanden.
Begin bij wat je beschermt
De verleiding is om te beginnen met dreigingen: ransomware, phishing, een brand. Dan krijg je een lijst die op elk bedrijf past en dus op geen enkel. Begin andersom.
- Welke informatie is kritisch? Klantgegevens, offertes, de financiële administratie, ontwerpen, personeelsdossiers.
- Waar staat die? In Microsoft 365, in het boekhoudpakket, op een fileserver, in een mailbox, op laptops van buitendienstmedewerkers.
- Wie kan erbij? Eigen medewerkers, beheerders, leveranciers met toegang op afstand.
Vijftien tot dertig van zulke onderdelen is voor de meeste MKB-organisaties genoeg. Het assetregister en de procesindeling uit een eventuele business impact analyse zijn een goed vertrekpunt.
Een risico in één zin
Een risico dat je niet in één zin kunt opschrijven, kun je ook niet behandelen. De vorm die werkt: een dreiging die gebruikmaakt van een zwakte en daardoor een gevolg heeft.
“Cyberaanval” is geen risico. “Een medewerker klikt op een phishingmail, en omdat er geen tweestapsverificatie op het boekhoudpakket staat, kan een aanvaller betalingen omleiden” wél. Uit die zin volgt meteen waar de maatregel zit: niet bij de medewerker alleen, maar bij de ontbrekende tweede factor.
Schrijf ook de risico’s op die niet over hackers gaan: de enige beheerder die vertrekt, een leverancier die failliet gaat, een back-up die niemand ooit heeft teruggezet, een laptop die in de trein blijft liggen.
Kans en impact scoren zonder schijnprecisie
Een score van 1 tot 5 voor kans en voor impact is gebruikelijk. Het probleem is dat iedereen onder een “3” iets anders verstaat. Beschrijf daarom elke stap van de schaal in woorden die bij jouw organisatie passen, voordat je gaat scoren.
- Kans: van “niet te verwachten in de komende jaren” tot “gebeurt nu al, of bijna zeker binnen een jaar”.
- Impact: beschreven in uren stilstand, in het aantal getroffen klanten, in of je een datalek moet melden, of in schade aan je naam. Niet in een euro die je niet kunt onderbouwen.
Scoor met een paar mensen tegelijk, uit IT en uit het bedrijf. Waar de scores ver uiteenlopen, zit meestal informatie die één van beiden niet had. Vermenigvuldig kans en impact voor een volgorde, maar lees een hoge impact met een lage kans altijd apart: daar horen de noodprocedures bij.
Van risico naar maatregel
Hier strandt de meeste analyse. Elk risico boven je grens krijgt een besluit, en er zijn er maar vier:
- Verminderen: een maatregel die de kans of de impact omlaag brengt. Tweestapsverificatie, een geteste back-up, segmentatie van het netwerk, een tweede beheerder.
- Vermijden: stoppen met wat het risico veroorzaakt, bijvoorbeeld een verouderd systeem uitzetten in plaats van het te blijven beschermen.
- Overdragen: een deel van het gevolg bij een ander leggen, met een contract of een verzekering. Het risico zelf blijft van jou.
- Accepteren: bewust niets doen, omdat de maatregel meer kost dan het risico. Dat is een legitiem besluit, mits het is opgeschreven en ondertekend door iemand die dat mag.
Geef elke maatregel een eigenaar en een datum, en schat het restrisico erna. Een maatregel zonder naam is een voornemen.
Wat NIS2, de AVG en ISO 27001 ervan vragen
Een risicoanalyse is niet alleen verstandig, ze wordt ook steeds vaker gevraagd. NIS2 noemt in artikel 21 beleid voor risicoanalyse als eerste van de maatregelen die een organisatie onder de richtlijn moet nemen; in Nederland wordt de richtlijn omgezet in de Cyberbeveiligingswet. De AVG vraagt in artikel 32 beveiliging die passend is bij het risico, en dat kun je zonder analyse niet onderbouwen. En ISO/IEC 27001 eist een vastgelegde methode voor het beoordelen en behandelen van risico’s.
Valt je organisatie niet onder NIS2, dan kan een klant die er wel onder valt het alsnog vragen, omdat de richtlijn ook de keten aanspreekt. Het NCSC publiceert achtergrond en hulpmiddelen die je naast je eigen analyse kunt leggen.
Wat een toezichthouder of auditor wil zien, is niet de mooiste matrix maar de lijn: risico, besluit, maatregel, eigenaar, controle. Een overzicht van wat er onder ISO 27001 aangetoond moet worden staat in onze ISO 27001-checklist.
Bijhouden, en de valkuilen die we het vaakst zien
Een risicoregister is een werkdocument. Kijk er minstens jaarlijks naar, en daarnaast bij elke grote wijziging: een nieuw systeem, een verhuizing, een overname, een nieuwe leverancier met toegang, of een incident.
- Alles is rood. Dan is de schaal niet beschreven of durft niemand te kiezen. Een register zonder groen zegt niets.
- Alleen technische risico’s. Mensen, leveranciers en processen ontbreken, terwijl daar vaak de grootste gaten zitten.
- IT is eigenaar van alles. Het risico dat de administratie stilvalt, hoort bij wie de administratie leidt. IT is eigenaar van de maatregel, niet van het bedrijfsrisico.
- Geen controle op de maatregel. “Back-up ingericht” is iets anders dan “back-up dit kwartaal teruggezet en gecontroleerd”.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Wij helpen de analyse opzetten en leveren het technische deel: in kaart brengen waar informatie staat en wie erbij kan, technische zwakten benoemen, maatregelen voorstellen en uitvoeren, en aantonen dat ze werken. Wij zijn ISO/IEC 27001-gecertificeerd en werken zelf met zo’n register.
Wat wij niet doen. Wij zijn niet de eigenaar van jouw risico’s: welk restrisico aanvaardbaar is, beslist en tekent de directie. Wij zijn geen certificerende instelling en geven geen oordeel af of jouw analyse voldoet aan NIS2 of ISO 27001; dat doet een geaccrediteerde auditor. Wij zijn geen jurist en zeggen niet of je onder NIS2 valt. En wij zijn geen verzekeraar: welk risico je overdraagt aan een polis, bespreek je met je eigen verzekeraar.
Vragen die we hierover krijgen
De vijf die het vaakst terugkomen.
Hoe maak je een risicoanalyse informatiebeveiliging?
Begin bij wat je beschermt: de kritische informatie, waar die staat en wie erbij kan. Schrijf per onderdeel de risico’s op als dreiging, zwakte en gevolg, scoor kans en impact op een vooraf beschreven schaal, en neem per risico een besluit met een eigenaar en een datum. Houd het register daarna minstens jaarlijks bij.
Wat is het verschil tussen een risicoanalyse en een IT-audit?
Een audit of security scan meet de technische stand van zaken op een moment. Een risicoanalyse weegt wat er mis kan gaan tegen wat je ertegen hebt staan en eindigt in besluiten. De uitkomst van een audit is een goede invoer voor de risicoanalyse, maar vervangt haar niet.
Is een risicoanalyse verplicht onder NIS2?
Voor organisaties die onder NIS2 vallen wel: artikel 21 noemt beleid voor risicoanalyse als een van de verplichte maatregelen. Ook de AVG vraagt beveiliging die passend is bij het risico. Of jouw organisatie onder NIS2 valt, laat je juridisch vaststellen.
Hoe vaak moet je een IT-risicoanalyse herhalen?
Minstens eens per jaar, en daarnaast bij elke grote wijziging: een nieuw systeem, een verhuizing, een overname, een nieuwe leverancier met toegang of na een incident. Een register dat alleen voor een audit wordt bijgewerkt, loopt de rest van het jaar achter.
Wie is eigenaar van een IT-risico?
Het bedrijfsrisico hoort bij wie het proces leidt, en het besluit om een restrisico te accepteren hoort bij de directie. IT of de IT-leverancier is eigenaar van de technische maatregel. Wie alles bij IT legt, krijgt besluiten die niemand in het bedrijf heeft genomen.
Verder lezen
Waar de risicoanalyse op aansluit.
Een risicoanalyse die tot maatregelen leidt?
Vertel ons waar je staat; wij brengen het technische deel in kaart en zeggen eerlijk wat er het eerst moet gebeuren.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.