
Een ISMS opzetten: wat het is, en wat er na drie maanden moet staan
Een ISMS is geen map met documenten en geen softwarepakket. Het is de manier waarop je organisatie besluit welke risico’s ze aanpakt, wie dat doet en hoe ze controleert of het werkt. Dit artikel zegt waar je begint, wat er na drie maanden moet staan en welk deel daarvan bij de IT ligt.
Een ISMS is een managementsysteem: een vaste cyclus van risico’s bepalen, maatregelen nemen, meten en bijsturen, met een eigenaar per onderdeel.
Begin bij de scope en de risicobeoordeling, niet bij de documenten. Na drie maanden moet het systeem draaien, ook al is het nog niet klaar voor een audit.
De directie is eigenaar van het ISMS, niet de IT. Wij leveren de technische maatregelen en het bewijs; wij certificeren niemand.
Wat een ISMS is, en wat niet
ISMS staat voor information security management system, een managementsysteem voor informatiebeveiliging. ISO/IEC 27001 beschrijft wat zo’n systeem moet doen, in de hoofdstukken 4 tot en met 10: de context en de scope bepalen, leiderschap en rollen regelen, risico’s beoordelen en behandelen, mensen en middelen inzetten, de maatregelen uitvoeren, meten en verbeteren. De maatregelen zelf staan in de bijlage.
Drie dingen die een ISMS niet is:
- Een beleidsdocument. Het beleid is één onderdeel; hoe je dat zo schrijft dat mensen het lezen, staat in ons artikel over een informatiebeveiligingsbeleid.
- Een certificaat. Je kunt een ISMS hebben zonder certificaat. Het certificaat is een externe bevestiging dat het systeem werkt, en die vraag komt pas later.
- Een tool. Software kan helpen met herinneringen en registers, maar een ingevulde tool zonder eigenaren en besluiten is een archief.
Werk je in de zorg of voor de overheid, dan bouw je vaak op een sectornorm die op ISO 27001 leunt, zoals NEN 7510 of de BIO. In België is CyberFundamentals (CyFun) het kader dat klanten en toezichthouders steeds vaker noemen. Het systeem eronder blijft hetzelfde.
Begin bij de scope en de context
De eerste beslissing is waar het ISMS over gaat. Dat klinkt formeel en het is de beslissing waar de rest van afhangt.
- Welke organisatie-onderdelen, locaties en processen. Een scope die alleen de IT-afdeling dekt, is zelden wat een klant bedoelt als hij om ISO 27001 vraagt.
- Welke informatie en systemen. Klantgegevens, personeelsdossiers, financiële administratie, broncode, ontwerpen.
- Wie er belang bij heeft. Klanten, toezichthouders, verzekeraars, je eigen medewerkers, en welke eisen zij stellen.
- Waar het raakvlak met leveranciers ligt. Wat een IT-leverancier, een cloudaanbieder of een salarisverwerker voor je doet, valt in je ISMS als afspraak, ook al voer je het zelf niet uit.
De valkuil aan beide kanten: een scope zo breed dat je in het eerste jaar niets afmaakt, of zo smal dat hij buiten de vraag van je klant valt. Schrijf de scope in een halve pagina op, met wat er bewust buiten valt en waarom.
Rollen: wie is eigenaar van wat
Een ISMS zonder eigenaren is een project dat stilvalt zodra de aanjager vertrekt. De norm vraagt expliciet om betrokkenheid van de directie, en dat is geen formaliteit: de directie besluit welke risico’s acceptabel zijn en stelt de tijd en het geld beschikbaar.
- De directie: stelt de doelen vast, accepteert restrisico’s en beoordeelt minstens eens per jaar of het systeem werkt.
- Een ISMS-eigenaar: houdt de cyclus draaiende, bewaakt de planning en is het aanspreekpunt bij een audit. In een MKB-organisatie is dat vaak een deeltaak, maar wel een benoemde.
- Risico-eigenaren: per risico iemand die besluit wat ermee gebeurt. Meestal een afdelingshoofd of proceseigenaar, niet de IT.
- Eigenaren van informatie en systemen: wie bepaalt wie toegang krijgt tot het klantenbestand of de boekhouding.
De IT, intern of uitbesteed, voert een groot deel van de technische maatregelen uit. Maar wie het ISMS bij de IT neerlegt, krijgt een technisch project en geen managementsysteem, en dat ziet een auditor in het eerste gesprek met de directie.
De risicobeoordeling als motor
Alles in een ISMS volgt uit de risicobeoordeling: welke maatregelen je neemt, welke je weglaat en waarom. Leg daarom eerst de methode vast en pas daarna de risico’s.
- Criteria. Hoe je kans en gevolg inschat, en vanaf welk niveau een risico niet meer acceptabel is. Houd het simpel: een schaal van drie of vier stappen die iedereen hetzelfde invult, werkt beter dan een verfijnde die niemand begrijpt.
- Het register. Per risico de oorzaak, het gevolg, de eigenaar, de huidige maatregelen en de inschatting.
- Het behandelplan. Per onacceptabel risico: wat je doet, wie het doet en wanneer. Accepteren mag, als de eigenaar dat bewust en schriftelijk doet.
Begin niet met honderd risico’s. Begin met de informatie die je niet kwijt mag raken en de processen die niet stil mogen staan, en werk van daaruit. Een register van vijfentwintig goed doordachte risico’s is in het eerste jaar meer waard dan een lijst van tweehonderd die niemand bijhoudt.
Wat er na drie maanden moet staan
In drie maanden bouw je geen compleet ISMS, maar wel een systeem dat draait. Dit is de volgorde die we zien werken:
- Maand 1: het besluit van de directie, de ISMS-eigenaar benoemd, de scope op papier, de belanghebbenden en hun eisen, en een eerste overzicht van informatie en systemen met een eigenaar per regel.
- Maand 2: de risicomethode, een eerste risicobeoordeling op de kern, het behandelplan, het bovenste beleidsdocument, en een afspraak over hoe documenten worden beheerd: wie wijzigt, wie keurt goed, waar staat de geldende versie.
- Maand 3: een eerste versie van de verklaring van toepasselijkheid, een procedure en register voor incidenten, de start van bewustwording bij medewerkers, en een handvol meetpunten. Plus een datum voor de eerste interne audit en de eerste directiebeoordeling.
Wat er dan nog niet is, en ook niet kan zijn: bewijs dat het een tijd werkt. Een auditor wil zien dat rechtencontroles, hersteltests en incidentregistratie een aantal maanden zijn gelopen. Die tijd kun je niet inkorten, alleen zo vroeg mogelijk laten beginnen.
Wat de IT aan een ISMS aanlevert
Een groot deel van de maatregelen in de bijlage van ISO 27001 is technisch, en die horen vanaf het begin een spoor achter te laten. Wat de IT in de eerste maanden aanlevert:
- Een lijst van apparaten, systemen en clouddiensten, met wie ze beheert en wie de eigenaar is.
- Hoe toegang is geregeld: in- en uitdiensttreding, beheeraccounts, meervoudige authenticatie, en een eerste controle van wie welke rechten heeft.
- De stand van updates en back-ups, inclusief een hersteltest met verslag.
- Wat er wordt gelogd en hoe lang, en wie ernaar kijkt.
- Welke leveranciers bij gegevens of systemen komen, met de afspraken die er al zijn.
De vuistregel voor de IT: regel elke maatregel zo dat het bewijs vanzelf ontstaat. Een uitdienstproces dat het account automatisch blokkeert en een ticket aanmaakt, levert zijn eigen bewijs. Een proces dat op een herinneringsmail leunt, levert een discussie.
Het ISMS draaiende houden
Het verschil tussen een ISMS en een project is dat het niet af is. Drie onderdelen houden de cyclus gaande:
- Meten. Een paar meetpunten die iets zeggen: hoe snel accounts van vertrekkers worden geblokkeerd, hoeveel apparaten achterlopen met updates, hoeveel incidenten er zijn gemeld en hoeveel daarvan door medewerkers.
- De interne audit. Op geplande momenten toetst iemand die onafhankelijk is van het werk of het systeem doet wat het belooft. De bevindingen gaan naar de ISMS-eigenaar en de directie.
- De directiebeoordeling. Minstens eens per jaar kijkt de directie naar de meetpunten, de audituitkomsten, de incidenten en de veranderingen in de organisatie, en besluit wat er anders moet.
Over gereedschap: voor een kleine organisatie volstaan een documentbeheersysteem, een gedeelde lijst voor risico’s en het ticketsysteem dat je al hebt. Een ISMS-tool helpt zodra het aantal eigenaren groeit en herinneringen gaan tellen, maar hij vervangt geen enkele beslissing.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Wij leveren het technische deel van je ISMS: het overzicht van apparaten en systemen, de inrichting van toegang, updates, back-up en logging, en de rapporten die laten zien dat die maatregelen werken. Voor het deel dat wij beheren, schrijven we de procedures en houden we het bewijs bij. Wij zijn zelf ISO/IEC 27001-gecertificeerd en kennen het systeem dus ook van binnenuit.
Wat wij niet doen. Wij zijn geen certificerende instelling en geen auditor, en wij certificeren niemand. De scope, de risicobeoordeling, de acceptatie van restrisico’s en de verklaring van toepasselijkheid zijn besluiten van jouw directie; wij stellen ze niet vast en keuren ze niet goed. En de interne audit van maatregelen die wij zelf uitvoeren, hoort iemand anders te doen dan wij.
Vragen die we hierover krijgen
De vijf die het vaakst terugkomen.
Wat is een ISMS?
Een information security management system, een managementsysteem voor informatiebeveiliging. Het is de vaste cyclus waarin je organisatie risico’s bepaalt, maatregelen neemt, meet of ze werken en bijstuurt, met een eigenaar per onderdeel. ISO/IEC 27001 beschrijft de eisen aan zo’n systeem.
Wat is het verschil tussen een ISMS en ISO 27001?
Het ISMS is het systeem dat je zelf inricht; ISO 27001 is de norm die beschrijft waaraan het moet voldoen. Je kunt een ISMS hebben zonder certificaat. Het certificaat is de bevestiging door een geaccrediteerde instelling dat je systeem aan de norm voldoet.
Hoe lang duurt het om een ISMS op te zetten?
In drie maanden kun je een systeem laten draaien: scope, rollen, een eerste risicobeoordeling, het beleid en een eerste verklaring van toepasselijkheid. Wat langer duurt is het bewijs dat het werkt, zoals rechtencontroles en hersteltests die een aantal maanden zijn gelopen. Hoe lang het geheel duurt, hangt af van de omvang van de scope en van wat er al staat.
Wie is verantwoordelijk voor het ISMS?
De directie. Zij stelt de doelen vast, accepteert restrisico’s en beoordeelt minstens eens per jaar of het systeem werkt. Een ISMS-eigenaar houdt de cyclus draaiende, en risico-eigenaren besluiten per risico. De IT voert een groot deel van de technische maatregelen uit, maar is geen eigenaar van het systeem.
Kunnen jullie ons ISMS opzetten en certificeren?
Wij leveren het technische deel: de inrichting van de maatregelen en het bewijs dat ze werken. Certificeren doen wij niet; wij zijn geen certificerende instelling en geen auditor. Scope, risicobeoordeling en acceptatie van restrisico’s zijn besluiten van je eigen directie.
Verder lezen
Waar het ISMS op aansluit.
Zullen we het technische deel meteen goed neerzetten?
Vertel ons wat de scope van je ISMS wordt. Wij zeggen welke technische maatregelen er al staan, welke bewijs opleveren en welke nog niet; de besluiten blijven bij je directie.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.