
IT-documentatie: wat je vastlegt voordat iemand vertrekt
IT-documentatie is bijna altijd het werk dat blijft liggen tot het te laat is. Zolang de IT’er er is, kun je het vragen; de dag dat hij ziek is, met vakantie of weg, blijkt wat er alleen in zijn hoofd stond. Dit is wat erin moet, waar het hoort te staan en wie het bijhoudt.
Het risico is niet het vertrek zelf maar de afwezigheid die niemand aankondigt. Kan iemand anders morgen de firewall in, het domein verlengen en een back-up terugzetten?
Goede IT-documentatie is geen handboek maar een set vaste onderdelen: netwerkplan, IP-plan, beheerdersrechten, een wachtwoordkluis, licenties, leveranciers, de back-up en de procedures.
Ze staat niet op het systeem dat ze beschrijft, ze heeft een eigenaar, en ze is pas af als iemand anders er een taak mee heeft uitgevoerd.
De busfactor van één IT’er
De busfactor is het aantal mensen dat moet wegvallen voordat iets stilvalt. In veel MKB-organisaties is die voor de IT precies één: één collega die weet hoe het netwerk in elkaar zit, waar de beheerderswachtwoorden staan en bij welke partij het domein is geregistreerd.
Het gevaarlijke moment is zelden het aangekondigde vertrek. Een opzegtermijn geeft weken om over te dragen. Wat pijn doet is de afwezigheid die niemand ziet aankomen: ziekte, een ongeluk, een vakantie zonder bereik op de dag dat de firewall een update weigert.
Een nuttige toets voor de directie is daarom geen vraag over documentatie, maar over vandaag: als onze IT’er de komende twee weken onbereikbaar is, wie kan dan een beheerdersaccount herstellen, een certificaat vernieuwen en een verwijderde map terugzetten? Is het antwoord “niemand” of “dat weet ik niet”, dan is dat de opdracht.
Wat er in IT-documentatie hoort
IT-documentatie hoeft geen dik handboek te zijn. Het is een vaste set onderdelen, elk zo kort als het kan zijn zonder dat iemand moet raden.
- Netwerkplan. Welke locaties, welke verbindingen, waar de firewall, switches en accesspoints hangen en hoe ze aan elkaar zitten. Een schets met labels is genoeg, zolang hij klopt.
- IP-plan. Welke reeksen en vlans er zijn, wat er een vast adres heeft (printers, servers, camera’s) en waar de DHCP draait. Wie dit mist, vindt het terug door apparaten te laten uitvallen.
- Accounts en beheerdersrechten. Wie welke beheerrol heeft, in Microsoft 365, op de firewall, bij de registrar van het domein, in het back-upplatform. Ook de accounts die aan geen persoon hangen.
- Licenties en contracten. Wat je gebruikt, op wiens naam, wanneer het verloopt en wat de opzegtermijn is. Hier hoort een verwijzing naar je IT-assetregister bij, niet een tweede kopie ervan.
- Leveranciers en contactpersonen. Internet, telefonie, printers, software, het onderhoud van de serverruimte: wie bel je, met welk klantnummer, en wat valt onder het contract.
- Back-upconfiguratie en hersteltest. Wat er wordt geback-upt, hoe vaak, waarheen, hoe lang het bewaard blijft, en wanneer er voor het laatst iets is teruggezet.
- Procedures. De handelingen die zelden voorkomen en dus niemand uit zijn hoofd kent: een nieuwe medewerker aanmaken, een vertrekker afsluiten, het domein verlengen, een certificaat vervangen, opstarten na een stroomstoring.
Wachtwoorden horen in een kluis, niet in Excel
Het spreadsheet met wachtwoorden is de meest voorkomende vorm van IT-documentatie, en de slechtste. Iedereen die het bestand kan openen, heeft alles; je ziet niet wie het heeft bekeken; en de versie op iemands bureaublad loopt al maanden achter.
Een wachtwoordkluis lost drie dingen tegelijk op. Je deelt per kluis in plaats van alles of niets, je ziet wie wat heeft geopend, en bij een vertrek trek je toegang in zonder dat elk wachtwoord meteen hoeft te veranderen. Welke kluis bij jullie past, staat in ons stuk over wachtwoordbeheer en passkeys.
Twee valkuilen die we vaak zien. De eerste is het beheerdersaccount dat op de naam van de IT’er staat, met de meervoudige verificatie op zijn privételefoon: dan vertrekt de toegang met de telefoon. De tweede is het ontbreken van een noodaccount: één beheerdersaccount dat aan geen persoon hangt, met een lang wachtwoord dat op twee plekken veilig ligt en waarvan het gebruik opvalt.
Een back-up zonder hersteltest is een aanname
Dat er een back-up draait, weet bijna iedereen. Wat zelden is vastgelegd, is het deel dat je nodig hebt op de dag dat het misgaat: waar staat de kopie, wie heeft er toegang toe, en hoe zet je één bestand, één mailbox of een hele server terug.
Leg daarom de hersteltest vast, niet alleen de back-up. Datum, wat er is teruggezet, hoe lang het duurde en wat er tegenviel. Een melding “geslaagd” in het back-upplatform zegt dat er iets is weggeschreven, niet dat het terug te halen is.
Dit is ook waar een norm naar vraagt. NIS2 noemt back-upbeheer en het beheer van bedrijfsmiddelen expliciet bij de maatregelen, en ISO/IEC 27001 vraagt om gedocumenteerde werkprocedures. Wie het vastlegt voor zichzelf, heeft het daarmee ook voor de auditor.
Waar het staat: niet op het systeem dat het beschrijft
De meest gemaakte fout is ook de meest logische: de documentatie staat op de fileserver, of in SharePoint. Tot de fileserver versleuteld is of het Microsoft 365-account niet meer opent. Dan staat de handleiding voor het herstel achter het ding dat hersteld moet worden.
- Houd een kopie buiten de omgeving zelf, bijvoorbeeld in de wachtwoordkluis, die als dienst los van je eigen systemen draait, of bij een tweede partij.
- Zorg dat minstens twee mensen erbij kunnen, waarvan één niet de IT’er is. Vaak is dat iemand uit de directie, die het niet hoeft te begrijpen maar het wel moet kunnen openen.
- Bewaar het allerbelangrijkste ook offline: het noodaccount, het nummer van de internetprovider, de stappen om de kluis zelf te openen. Een envelop in een kluis is ouderwets en werkt.
Wie het bijhoudt, en hoe je weet dat het klopt
Documentatie die eenmalig is gemaakt, loopt binnen een jaar achter. Wat werkt, is geen grote opruimactie maar een gewoonte: een wijziging is pas af als de documentatie is bijgewerkt. Nieuwe switch, nieuwe leverancier, nieuw beheerdersaccount: de melding gaat pas dicht als het in het plan staat.
Geef het een eigenaar. Dat is meestal de IT’er zelf, maar de directie hoort te weten dat het zo is en eens per kwartaal te vragen wanneer het voor het laatst is nagelopen.
De echte toets is niet lezen maar doen. Laat iemand anders een procedure uitvoeren met alleen de documentatie in de hand: een gebruiker aanmaken, een bestand terugzetten. Waar diegene vastloopt, ontbreekt een regel. Eén zo’n oefening per jaar zegt meer dan een document dat er compleet uitziet.
In de weken voor een vertrek
Gaat er iemand weg die de IT droeg, dan is de opzegtermijn de laatste kans om wat in zijn hoofd zit op papier te krijgen. Gebruik die weken voor overdracht en niet voor afronden van projecten.
- Laat de opvolger doen terwijl de vertrekker kijkt, en niet andersom. Wat de vertrekker voordoet, lijkt duidelijk; wat de opvolger zelf moet uitvoeren, laat zien wat er mist.
- Zet elk account dat op zijn naam staat om: de registrar, de leveranciersportalen, de appstore-accounts, de meervoudige verificatie. Dat is iets anders dan zijn eigen account afsluiten; dat komt daarna.
- Vraag naar wat er nergens staat: de jaarlijkse taak, de printer die alleen werkt na een herstart, de leverancier die je moet bellen in plaats van mailen.
Is er niemand om aan over te dragen, dan is dat het moment om te besluiten of de kennis weer bij één nieuwe collega komt te liggen, of bij een team.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Bij een omgeving die wij beheren, leggen wij de IT-documentatie vast en houden we die bij als onderdeel van het werk: netwerkplan, IP-plan, rechten, leveranciers, back-up en procedures. Nemen we een omgeving over, dan begint het met het in kaart brengen van wat er staat, en is de busfactor daarna een team in plaats van één persoon.
De documentatie en de kluis zijn van jullie, niet van ons. Ze staan in jullie omgeving of in een kluis waar jullie eigenaar van zijn, met toegang voor iemand van jullie zelf. Een beheerpartij die de enige is met de wachtwoorden, is de busfactor van één in een andere jas.
Wat wij niet doen. Wij schrijven geen bedrijfsprocessen buiten de IT en geen kwaliteitshandboek voor de hele organisatie. Wij beoordelen contracten niet juridisch: wij leggen vast wat er loopt en wanneer het afloopt, maar wat een clausule betekent, is voor een jurist. En wij certificeren niemand: of documentatie voldoet aan ISO/IEC 27001, beslist de certificerende instelling.
Vragen die we hierover krijgen
De vijf die het vaakst terugkomen.
Wat hoort er in IT-documentatie?
Minimaal een netwerkplan, een IP-plan, een overzicht van accounts en beheerdersrechten, een wachtwoordkluis, de licenties en contracten met hun einddatum, de leveranciers met contactpersonen, de back-upconfiguratie met de laatste hersteltest, en de procedures voor handelingen die zelden voorkomen. Kort mag, zolang niemand hoeft te raden.
Waar bewaar je IT-documentatie het best?
Niet op het systeem dat het beschrijft. Staat de handleiding voor het herstel op de fileserver die versleuteld is, dan heb je er niets aan. Houd een kopie buiten de eigen omgeving, zorg dat twee mensen erbij kunnen, en bewaar het noodaccount en de stappen om de kluis te openen ook offline.
Mogen wachtwoorden in de documentatie staan?
Niet in een document of spreadsheet. Wachtwoorden horen in een wachtwoordkluis, waar je per onderdeel deelt, ziet wie wat opent en toegang kunt intrekken. De documentatie verwijst naar de kluis; ze bevat de wachtwoorden zelf niet.
Hoe vaak moet je IT-documentatie bijwerken?
Bij elke wijziging, als vast onderdeel van die wijziging, en daarnaast een korte controle per kwartaal. De beste toets is jaarlijks iemand anders een procedure laten uitvoeren met alleen de documentatie in de hand.
Maken jullie onze IT-documentatie, en van wie is die?
Voor een omgeving die wij beheren leggen wij de documentatie vast en houden we die bij. Ze blijft van jullie: ze staat in jullie omgeving of in een kluis waarvan jullie eigenaar zijn. Wij schrijven geen bedrijfsprocessen buiten de IT, beoordelen contracten niet juridisch en certificeren niemand.
Waar dit bij ons terechtkomt
De onderdelen die in je documentatie samenkomen.
Zullen we kijken hoe groot jullie busfactor is?
Vertel hoe jullie IT nu is geregeld en wie wat weet. Wij laten zien welke onderdelen van de documentatie er al zijn, welke ontbreken, en wat er eerst moet als morgen de enige IT’er onbereikbaar is.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.