
Dokumentacja IT: co spisać, zanim ktoś odejdzie
Dokumentacja IT to prawie zawsze praca, która leży, aż będzie za późno. Dopóki informatyk jest, można go zapytać; w dniu, gdy choruje, jest na urlopie albo odszedł, okazuje się, co siedziało tylko w jego głowie. Oto, co w niej ma być, gdzie ma leżeć i kto ją prowadzi.
Ryzykiem nie jest samo odejście, tylko nieobecność, której nikt nie zapowiada. Czy ktoś inny potrafi jutro wejść do zapory, przedłużyć domenę i odtworzyć backup?
Dobra dokumentacja IT to nie podręcznik, tylko zestaw stałych elementów: plan sieci, plan adresacji IP, uprawnienia administracyjne, sejf haseł, licencje, dostawcy, backup i procedury.
Nie leży na systemie, który opisuje, ma właściciela i jest skończona dopiero wtedy, gdy ktoś inny wykonał z nią jakieś zadanie.
Współczynnik autobusu jednego informatyka
Współczynnik autobusu to liczba osób, które muszą wypaść, zanim coś stanie. W wielu małych i średnich firmach dla IT jest to dokładnie jeden: jeden kolega, który wie, jak zbudowana jest sieć, gdzie leżą hasła administratora i u kogo zarejestrowano domenę.
Niebezpiecznym momentem rzadko jest zapowiedziane odejście. Okres wypowiedzenia daje tygodnie na przekazanie. Boli nieobecność, której nikt nie widzi na horyzoncie: choroba, wypadek, urlop bez zasięgu w dniu, gdy zapora odmawia aktualizacji.
Dobrym sprawdzianem dla zarządu nie jest więc pytanie o dokumentację, tylko o dziś: jeśli nasz informatyk przez najbliższe dwa tygodnie będzie nieosiągalny, kto potrafi odzyskać konto administratora, odnowić certyfikat i odtworzyć usunięty folder? Jeśli odpowiedź brzmi „nikt” albo „nie wiem”, to jest to zadanie.
Co należy do dokumentacji IT
Dokumentacja IT nie musi być grubym podręcznikiem. To stały zestaw elementów, każdy tak krótki, jak się da, tak żeby nikt nie musiał zgadywać.
- Plan sieci. Jakie lokalizacje, jakie połączenia, gdzie wiszą zapora, przełączniki i punkty dostępowe i jak są ze sobą spięte. Wystarczy szkic z opisami, o ile się zgadza.
- Plan adresacji IP. Jakie zakresy i VLAN-y istnieją, co ma stały adres (drukarki, serwery, kamery) i gdzie działa DHCP. Kto tego nie ma, odkrywa to, gdy urządzenia przestają działać.
- Konta i uprawnienia administracyjne. Kto ma jaką rolę administracyjną w Microsoft 365, na zaporze, u rejestratora domeny, w platformie backupu. Także konta, które nie należą do żadnej osoby.
- Licencje i umowy. Z czego korzystasz, na czyje dane, kiedy wygasa i jaki jest okres wypowiedzenia. Należy tu odwołanie do inwentaryzacji sprzętu IT, a nie jej druga kopia.
- Dostawcy i osoby kontaktowe. Internet, telefonia, drukarki, oprogramowanie, serwis serwerowni: do kogo dzwonisz, z jakim numerem klienta i co obejmuje umowa.
- Konfiguracja backupu i test odtwarzania. Co jest kopiowane, jak często, dokąd, jak długo przechowywane i kiedy ostatnio coś odtworzono.
- Procedury. Czynności, które zdarzają się rzadko, więc nikt ich nie pamięta: założenie nowego pracownika, zamknięcie kont odchodzącego, przedłużenie domeny, wymiana certyfikatu, uruchomienie po awarii zasilania.
Hasła należą do sejfu, nie do Excela
Arkusz z hasłami to najczęstsza forma dokumentacji IT i najgorsza. Każdy, kto może otworzyć plik, ma wszystko; nie widać, kto go oglądał; a wersja na czyimś pulpicie od miesięcy jest nieaktualna.
Sejf haseł rozwiązuje trzy rzeczy naraz. Udostępniasz per sejf zamiast wszystko albo nic, widzisz, kto co otworzył, a przy odejściu cofasz dostęp, nie zmieniając od razu każdego hasła. Jak ułożyć dostęp do kont i drugi składnik logowania, opisujemy na stronach o zarządzaniu dostępem i MFA dla firm.
Dwie pułapki, które często widzimy. Pierwsza to konto administratora zapisane na informatyka, z weryfikacją wieloskładnikową na jego prywatnym telefonie: wtedy dostęp odchodzi razem z telefonem. Druga to brak konta awaryjnego: jednego konta administracyjnego niepowiązanego z żadną osobą, z długim hasłem leżącym bezpiecznie w dwóch miejscach i takim, którego użycie rzuca się w oczy.
Backup bez testu odtwarzania to założenie
To, że backup działa, wie prawie każdy. Rzadko spisana jest część, której potrzebujesz w dniu, gdy coś pójdzie źle: gdzie leży kopia, kto ma do niej dostęp i jak odtworzyć jeden plik, jedną skrzynkę albo cały serwer.
Zapisuj więc test odtwarzania, nie tylko backup. Data, co odtworzono, ile to trwało i co poszło nie tak. Komunikat „zakończono pomyślnie” w platformie backupu mówi, że coś zostało zapisane, a nie że da się to odzyskać. O podejściu do kopii zapasowych piszemy na stronie o backupie dla firm.
O to pyta też norma. NIS2 wprost wymienia zarządzanie kopiami zapasowymi i zarządzanie zasobami wśród środków, a ISO/IEC 27001 wymaga udokumentowanych procedur operacyjnych. Kto spisuje to dla siebie, ma to tym samym dla audytora.
Gdzie to leży: nie na systemie, który opisuje
Najczęstszy błąd jest też najbardziej logiczny: dokumentacja leży na serwerze plików albo w SharePoint. Aż do chwili, gdy serwer plików zostanie zaszyfrowany albo konto Microsoft 365 przestanie się otwierać. Wtedy instrukcja odtworzenia jest za tym, co ma być odtworzone.
- Trzymaj kopię poza samym środowiskiem, na przykład w sejfie haseł, który działa jako usługa niezależna od Twoich systemów, albo u drugiej firmy.
- Zadbaj, żeby dostęp miały co najmniej dwie osoby, z których jedna nie jest informatykiem. Często jest to ktoś z zarządu, kto nie musi tego rozumieć, ale musi umieć to otworzyć.
- Najważniejsze trzymaj także offline: konto awaryjne, numer operatora internetu, kroki do otwarcia samego sejfu. Koperta w sejfie jest staroświecka i działa.
Kto ją prowadzi i skąd wiesz, że się zgadza
Dokumentacja zrobiona jednorazowo za rok jest nieaktualna. Nie pomaga wielkie sprzątanie, pomaga nawyk: zmiana jest skończona dopiero wtedy, gdy dokumentacja została zaktualizowana. Nowy przełącznik, nowy dostawca, nowe konto administratora: zgłoszenie zamykasz dopiero wtedy, gdy jest to w planie.
Daj jej właściciela. Zwykle jest to sam informatyk, ale zarząd powinien o tym wiedzieć i raz na kwartał zapytać, kiedy ostatnio ją przeglądano.
Prawdziwy sprawdzian to nie czytanie, tylko wykonanie. Poproś kogoś innego o wykonanie procedury, mając w ręku tylko dokumentację: założenie użytkownika, odtworzenie pliku. Tam, gdzie ta osoba utknie, brakuje reguły. Jedno takie ćwiczenie rocznie mówi więcej niż dokument, który wygląda na kompletny.
W tygodniach przed odejściem
Jeśli odchodzi ktoś, kto niósł IT, okres wypowiedzenia to ostatnia szansa, żeby zapisać to, co siedzi w jego głowie. Wykorzystaj te tygodnie na przekazanie, a nie na kończenie projektów.
- Niech następca wykonuje, a odchodzący patrzy, a nie odwrotnie. To, co pokazuje odchodzący, wydaje się jasne; to, co następca musi wykonać sam, pokazuje, czego brakuje.
- Przepisz każde konto zapisane na jego nazwisko: rejestrator, portale dostawców, konta w sklepach z aplikacjami, weryfikację wieloskładnikową. To coś innego niż zamknięcie jego własnego konta; to następuje potem.
- Zapytaj o to, czego nigdzie nie ma: zadanie roczne, drukarka, która działa tylko po restarcie, dostawca, do którego trzeba zadzwonić zamiast napisać.
Jeśli nie ma komu przekazać, to moment, żeby zdecydować, czy wiedza znów trafi do jednego nowego kolegi, czy do zespołu.
Gdzie kończy się nasza praca
Co robimy. W środowisku, którym zarządzamy, spisujemy dokumentację IT i prowadzimy ją jako część pracy: plan sieci, plan adresacji IP, uprawnienia, dostawców, backup i procedury. Gdy przejmujemy środowisko, zaczynamy od zinwentaryzowania tego, co stoi, a współczynnik autobusu staje się potem zespołem zamiast jedną osobą.
Dokumentacja i sejf są Wasze, nie nasze. Leżą w Waszym środowisku albo w sejfie, którego jesteście właścicielami, z dostępem dla kogoś z Waszej strony. Firma od zarządzania, która jako jedyna ma hasła, to współczynnik autobusu równy jeden w innym przebraniu.
Czego nie robimy. Nie piszemy procesów biznesowych poza IT ani księgi jakości dla całej organizacji. Nie oceniamy prawnie umów: spisujemy, co biegnie i kiedy się kończy, ale co oznacza klauzula, to sprawa dla prawnika. I nikogo nie certyfikujemy: czy dokumentacja spełnia ISO/IEC 27001, rozstrzyga jednostka certyfikująca.
Pytania, które dostajemy w tej sprawie
Pięć, które wracają najczęściej.
Co powinna zawierać dokumentacja IT?
Minimum to plan sieci, plan adresacji IP, przegląd kont i uprawnień administracyjnych, sejf haseł, licencje i umowy z datami końca, dostawcy z osobami kontaktowymi, konfiguracja backupu z ostatnim testem odtwarzania oraz procedury dla czynności, które zdarzają się rzadko. Krótko wystarczy, o ile nikt nie musi zgadywać.
Gdzie najlepiej przechowywać dokumentację IT?
Nie na systemie, który opisuje. Jeśli instrukcja odtworzenia leży na zaszyfrowanym serwerze plików, nic Ci po niej. Trzymaj kopię poza własnym środowiskiem, zadbaj, żeby dostęp miały dwie osoby, i przechowuj konto awaryjne oraz kroki do otwarcia sejfu także offline.
Czy hasła mogą być w dokumentacji?
Nie w dokumencie ani arkuszu. Hasła należą do sejfu, w którym udostępniasz per element, widzisz, kto co otwiera, i możesz cofnąć dostęp. Dokumentacja odwołuje się do sejfu; samych haseł nie zawiera.
Jak często aktualizować dokumentację IT?
Przy każdej zmianie, jako stały element tej zmiany, a poza tym krótki przegląd raz na kwartał. Najlepszym sprawdzianem jest coroczne poproszenie kogoś innego o wykonanie procedury, mając w ręku tylko dokumentację.
Czy tworzycie naszą dokumentację IT i do kogo należy?
Dla środowiska, którym zarządzamy, spisujemy dokumentację i ją prowadzimy. Pozostaje Wasza: leży w Waszym środowisku albo w sejfie, którego jesteście właścicielami. Nie piszemy procesów biznesowych poza IT, nie oceniamy prawnie umów i nikogo nie certyfikujemy.
Gdzie to u nas trafia
Elementy, które schodzą się w dokumentacji.
Sprawdzimy, jak duży jest Wasz współczynnik autobusu?
Opowiedz, jak dziś jest zorganizowane IT i kto co wie. Pokażemy, które elementy dokumentacji już są, których brakuje i co trzeba zrobić najpierw, jeśli jutro jedyny informatyk będzie nieosiągalny.
Praktyczna wiedza o IT w Twojej skrzynce
Nowe poradniki o zarządzaniu, bezpieczeństwie i stanowiskach pracy, pisane przez ludzi, którzy wykonują tę pracę. Bez sprzedażowego gadania, a z subskrypcji zrezygnujesz jednym kliknięciem.