
ISO 42001: een managementsysteem voor AI, en hoe het naast ISO 27001 past
ISO 42001 is de eerste internationale norm voor een managementsysteem voor kunstmatige intelligentie. Hij gaat niet over welke AI je mag gebruiken, maar over hoe je als organisatie AI-risico’s vaststelt, beheerst en aantoonbaar bijhoudt. Dit artikel gaat over de vraag die daarna komt: heb je hem nodig, wat vraagt hij bovenop een AI-beleid, en hoeveel van je ISO 27001-systeem kun je hergebruiken?
ISO/IEC 42001 vraagt een managementsysteem voor AI: risico’s en gevolgen van AI-systemen vaststellen, beheersen, vastleggen en blijven toetsen.
Voor een organisatie die AI alleen gebruikt is een goed AI-beleid vaak genoeg; de norm loont vooral bij wie AI bouwt, levert of in een kritiek proces inzet.
Wie ISO 27001 heeft, hergebruikt structuur, audit en documentbeheer. Een certificaat is geen bewijs van naleving van de AI Act, en wij certificeren niemand.
Wat ISO 42001 is, en wat het niet is
ISO/IEC 42001 is eind 2023 verschenen en beschrijft eisen aan een managementsysteem voor AI, in het Engels afgekort AIMS. Net als ISO 27001 voor informatiebeveiliging geeft hij geen lijst met verboden toepassingen of goedgekeurde tools. Hij vraagt dat je weet welke AI je ontwikkelt, levert of gebruikt, welke risico’s en gevolgen daarbij horen, wat je eraan doet, en dat je dat aantoonbaar bijhoudt.
Wat hij niet is: geen technische norm voor de kwaliteit van een model, geen keurmerk voor een product, en geen vervanging van wetgeving. Een organisatie wordt gecertificeerd, niet een chatbot.
De norm leunt op twee eerdere documenten: ISO/IEC 22989 voor de begrippen en rollen, en ISO/IEC 23894 als leidraad voor risicomanagement bij AI. Wie het begrippenkader van 42001 wil begrijpen, heeft aan die eerste het meest.
Bouwen, leveren of gebruiken: voor wie de norm zin heeft
De belangrijkste vraag vooraf is welke rol je hebt. De norm geldt voor elke organisatie die AI levert of gebruikt, maar de inspanning en de opbrengst verschillen sterk.
- Je ontwikkelt AI of bouwt het in je product. Dan is de norm het meest op zijn plaats: klanten willen weten hoe je data, modellen en wijzigingen beheert, en een certificaat beantwoordt dat in één keer.
- Je levert een dienst waar AI in zit. Een klant of inkoper stelt dan dezelfde vragen. Komen die in elke aanbesteding terug, dan loont een systeem.
- Je gebruikt AI in een kritiek proces. Beoordelingen van mensen, kredieten, toegang of veiligheid. Daar wegen de gevolgen zwaar genoeg om ze systematisch te beheersen.
- Je gebruikt AI als kantoorgereedschap. Een assistent in de mail, samenvattingen van vergaderingen. Dan is een helder AI-beleid en AI-geletterdheid meestal genoeg, en is een volledig managementsysteem zwaarder dan de risico’s.
Twijfel je, begin dan bij een inventaris van wat er draait. Die heb je in elk geval nodig, en hij laat zien in welke rij je zit.
Wat ISO 42001 vraagt bovenop een AI-beleid
Een AI-beleid zegt wat mag. De norm vraagt het systeem dat dat beleid waarmaakt. De onderdelen die het verschil maken:
- Een AI-risicobeoordeling. Per AI-systeem: wat kan er misgaan, voor de organisatie en voor de mensen die ermee te maken krijgen, en hoe waarschijnlijk is dat.
- Een impactbeoordeling van het AI-systeem. Dit is nieuw ten opzichte van ISO 27001: de gevolgen voor personen en groepen buiten je organisatie, zoals een oneerlijke uitkomst of een besluit dat niemand kan uitleggen.
- Een verklaring van toepasselijkheid. Welke beheersmaatregelen uit bijlage A je toepast, welke niet, en waarom.
- De levenscyclus. Hoe een AI-systeem wordt ontworpen, getest, in gebruik genomen, gewijzigd en uitgefaseerd, en wie daar per stap over beslist.
- Data. Herkomst, kwaliteit en geschiktheid van de gegevens waarmee een systeem werkt of is getraind.
- Informatie voor belanghebbenden. Wat gebruikers en betrokkenen te horen krijgen over wat het systeem doet en waar het ophoudt.
- Leveranciers. AI die je inkoopt valt er ook onder: wat de leverancier toezegt, wat jij zelf blijft beheersen.
Naast ISO 27001: wat je hergebruikt en wat nieuw is
ISO 42001 volgt dezelfde hoofdstukindeling als ISO 27001 en ISO 9001. Heb je een gecertificeerd ISO 27001-systeem, dan begin je dus niet bij nul. Wat je in onze ISO 27001-checklist al hebt afgevinkt, telt voor een groot deel mee.
Wat je hergebruikt:
- De opbouw: context, leiderschap, planning, ondersteuning, uitvoering, evaluatie, verbetering.
- Interne audit, directiebeoordeling, documentbeheer en corrigerende maatregelen.
- De beveiligingsmaatregelen rond toegang, logging, leveranciers en incidenten; een AI-systeem is ook een informatiesysteem.
- Je risicomethode, als die breed genoeg is om meer dan vertrouwelijkheid, integriteit en beschikbaarheid te wegen.
Wat er nieuw bij komt: de impactbeoordeling op mensen, de levenscyclus van modellen, de kwaliteit en herkomst van data, uitlegbaarheid en informatie aan betrokkenen. Dat zijn vragen die ISO 27001 niet stelt, en ze liggen vaak bij andere mensen dan de beveiligingsverantwoordelijke: productbeheer, juridische zaken, de proceseigenaar.
Combineer de twee in één geïntegreerd managementsysteem, met één auditcyclus. Twee losse systemen naast elkaar betekenen twee keer dezelfde directiebeoordeling.
ISO 42001 en de AI Act: wat een certificaat wel en niet bewijst
De Europese AI-verordening (de AI Act) is wetgeving; ISO 42001 is een vrijwillige norm. Ze raken elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde.
- Wat een certificaat laat zien: dat je organisatie AI-risico’s systematisch beheert, met een werkend managementsysteem dat een onafhankelijke instelling heeft beoordeeld.
- Wat het niet laat zien: dat een bepaald AI-systeem aan de AI Act voldoet. Op het moment van schrijven is ISO 42001 geen geharmoniseerde norm onder die verordening, dus een certificaat geeft geen vermoeden van overeenstemming.
- Waar het wel helpt: de AI Act vraagt van aanbieders van AI met een hoog risico onder meer risicobeheer, gegevensbeheer, documentatie en menselijk toezicht. Een werkend AIMS levert voor een groot deel het bewijs en de werkwijze die je daarvoor nodig hebt.
Valt een AI-systeem mogelijk onder de AI Act, laat dan juridisch beoordelen in welke risicocategorie het valt en welke plichten daarbij horen. Dat is geen vraag die een managementsysteem voor je beantwoordt.
Van AI-inventaris naar audit: de volgorde
- Inventaris. Welke AI-systemen je ontwikkelt, levert of gebruikt, inclusief de AI die in bestaande software is ingebouwd en die medewerkers zelf hebben aangezet.
- Rol en scope. Per systeem je rol (ontwikkelaar, aanbieder, gebruiker) en welke systemen in het managementsysteem vallen.
- Beleid en verantwoordelijkheden. Een AI-beleid dat de directie draagt, en per systeem een eigenaar.
- Risico- en impactbeoordeling. Per systeem, met de mensen die het gebruiken en de mensen die de gevolgen merken.
- Maatregelen en verklaring van toepasselijkheid. Wat je doet, wat je bewust niet doet, en waarom.
- Werken en bewijzen. Een paar maanden draaien, met registraties, beoordelingen en wijzigingen die je kunt laten zien.
- Interne audit, directiebeoordeling, certificatie-audit. Die laatste in twee fasen bij een certificerende instelling. Vraag na of die instelling voor juist deze norm is geaccrediteerd, in Nederland door de RvA en in België door BELAC; dat is bij een nieuwe norm niet vanzelfsprekend.
Wat de inspanning bepaalt: hoeveel AI-systemen in scope zijn, of je ze zelf bouwt of inkoopt, wat er al in een ISO 27001-systeem staat, en hoeveel van je AI-gebruik nog onbekend is.
Waar het misgaat
- Een scope die alleen het eigen product dekt. De AI in je mail, je CRM en je vergadersoftware valt ook onder je beleid, en een auditor vraagt ernaar.
- De impactbeoordeling als formulier. Als niemand van buiten de IT eraan meeschrijft, ontbreken precies de gevolgen waar het om gaat.
- Leveranciers op hun woord geloven. “Wij trainen niet op je data” is een zin; vraag waar dat contractueel staat en hoe je het controleert.
- Een momentopname. AI-functies komen er met software-updates ongevraagd bij. Zonder een vaste herziening is de inventaris na een kwartaal verouderd.
- Het certificaat verwarren met naleving. Wie de AI Act moet naleven, moet dat apart aantonen.
Waar ons werk ophoudt
Wat wij doen. Wij leveren de technische kant: in kaart brengen welke AI er in je omgeving draait en welke rechten die heeft, AI-assistenten zoals Microsoft 365 Copilot inrichten binnen de bestaande toegangsrechten, gevoelige gegevens labelen en afschermen, logging en toegangsbeheer op orde brengen, en het bewijs uit ons beheer aanleveren dat een auditor bij de beveiligingsmaatregelen vraagt. Wij werken zelf onder ISO 9001, ISO/IEC 27001, ISO 14001 en Kiwa NEN 4400-1.
Wat wij niet doen. Wij zijn geen certificerende instelling en geen auditor. Wij geven geen ISO 42001-certificaat af, wij zeggen niet of je aan de norm voldoet en wij voeren geen onafhankelijke audit uit. Wij zijn ook geen jurist: of een AI-systeem onder de AI Act valt en welke plichten daarbij horen, laat je juridisch beoordelen. De impactbeoordeling op mensen schrijf je met je eigen proceseigenaren; wij leveren daar de technische feiten voor aan.
Vragen die we hierover krijgen
De vragen die het vaakst langskomen als ISO 42001 op tafel ligt.
Wat is ISO 42001?
ISO/IEC 42001 is de internationale norm met eisen voor een managementsysteem voor kunstmatige intelligentie (AIMS). Hij vraagt dat een organisatie vaststelt welke AI ze ontwikkelt, levert of gebruikt, welke risico’s en gevolgen daarbij horen, en hoe ze die beheerst en bijhoudt. Een organisatie kan zich ertegen laten certificeren.
Is ISO 42001 verplicht?
Nee, ISO 42001 is een vrijwillige norm. Klanten en aanbestedingen vragen er wel steeds vaker om bij leveranciers die AI ontwikkelen of in hun dienst gebruiken. De wettelijke plichten rond AI komen uit de AI Act, niet uit de norm.
Wat is het verschil tussen ISO 42001 en ISO 27001?
ISO 27001 gaat over informatiebeveiliging, ISO 42001 over het verantwoord ontwikkelen en gebruiken van AI, inclusief de gevolgen voor mensen buiten je organisatie, de kwaliteit van data en de levenscyclus van modellen. Ze hebben dezelfde hoofdstukindeling, dus je kunt ze in één managementsysteem combineren.
Bewijst een ISO 42001-certificaat dat we aan de AI Act voldoen?
Nee. Een certificaat laat zien dat je AI-risico’s systematisch beheert, maar zegt niet dat een bepaald AI-systeem aan de AI Act voldoet. Op het moment van schrijven is ISO 42001 geen geharmoniseerde norm onder die verordening. Een werkend managementsysteem helpt wel bij het bewijs dat de AI Act vraagt.
Kunnen jullie ons ISO 42001-certificaat regelen?
Nee. Een certificaat geeft alleen een geaccrediteerde certificerende instelling af, en wij zijn geen certificerende instelling of auditor. Wat wij wel doen, is de technische kant op orde brengen: zicht op welke AI er draait, toegangsrechten, labels en logging, en het bewijs daarvan uit ons beheer.
Verder lezen
Het beleid, de beveiliging eronder en de AI zelf.
Zullen we eerst in kaart brengen welke AI er draait?
Vertel welke AI-tools en -functies je kent en in welke processen ze zitten. Wij laten zien wat er technisch in je omgeving actief is en welke rechten het heeft; de certificering laten we aan je certificerende instelling.
Praktische IT-kennis in je inbox
Nieuwe gidsen over beheer, beveiliging en de werkplek, geschreven door de mensen die het werk doen. Geen verkooppraat, en afmelden kan met één klik.